કોસ્મિક ટ્રેન

શું તમને ખબર છે કે આપણે એક કોસ્મિક ટ્રેનમાં સતત સફર કરી રહ્યા છીએ?

ઝડપનો તમને કેટલો અંદાજ છે? આપણે સામાન્ય રીતે દોડીએ તો કલાકના આશરે 10 કિલોમીટરની ઝડપે દોડી શકીએ. બાઈક પર લગભગ 40–60 કિલોમીટર પ્રતિ કલાક, કાર, બસ કે ટ્રેનમાં 60–100 કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની ઝડપે મુસાફરી કરીએ છીએ. બુલેટ ટ્રેનમાં બેસીએ તો લગભગ 300 કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની ઝડપે અને વિમાનમાં લગભગ 700–900 કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની ઝડપે આગળ વધી શકીએ છીએ.

પરંતુ આપણી પૃથ્વી પોતે જ એક વિશાળ કોસ્મિક ટ્રેન છે, જે સતત ગતિમાં છે. બ્રહ્માંડમાં જે સ્થાન પર પૃથ્વી આજે છે, તે જ સ્થાન પર તે ફરી ક્યારેય પાછી આવતી નથી.

પૃથ્વી પોતાની ધરી પર વિષુવવૃત્ત પાસે લગભગ 1,670 કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની ઝડપે ફરે છે. સાથે સાથે તે સૂર્યની પરિક્રમા લગભગ 1,08,000 કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની ઝડપે કરે છે. પરંતુ સૂર્ય પણ સ્થિર નથી. સૂર્ય સમગ્ર સૂર્યમંડળને પોતાની સાથે લઈને આકાશગંગા (Milky Way)ના કેન્દ્રની આસપાસ લગભગ 8,30,000 કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની ઝડપે પરિભ્રમણ કરે છે. આપણી આકાશગંગા Local Group નામના ગેલેક્સી સમૂહનો ભાગ છે, જેમાં આકાશગંગા, એન્ડ્રોમેડા સહિત અનેક ગેલેક્સીઓ સામેલ છે. આ Local Group પણ સ્થિર નથી; Cosmic Microwave Background (CMB)ની સાપેક્ષે તે લગભગ 21.6 લાખ કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની ઝડપે ગતિ કરી રહ્યો છે. તેનાથી પણ મોટા પાયે, Local Group સહિતની ગેલેક્સીઓ Laniakea Supercluster જેવા વિશાળ કોસ્મિક માળખાનો ભાગ છે અને સમગ્ર વિસ્તાર Great Attractor તરીકે ઓળખાતા વિશાળ ગુરુત્વાકર્ષણ ક્ષેત્ર તરફ ગતિશીલ હોવાનું માનવામાં આવે છે. જોકે, આ સ્તરે કોઈ એક નિશ્ચિત પરિક્રમા અથવા ચોક્કસ ગતિ દર્શાવવી વૈજ્ઞાનિક રીતે સરળ નથી. એટલે આપણે એમ કહી શકીએ કે પૃથ્વીથી લઈને આકાશગંગા અને તેના કરતાં પણ વિશાળ કોસ્મિક માળખાઓ સુધી—બધું જ સતત ગતિમાં છે.

પૃથ્વીને સૂર્યની એક પરિક્રમા પૂર્ણ કરવામાં લગભગ 1 વર્ષ લાગે છે, જ્યારે સૂર્યને આકાશગંગાના કેન્દ્રની એક પરિક્રમા પૂર્ણ કરવામાં આશરે 23 કરોડ વર્ષ લાગે છે. આથી મોટા પાયે જોઈએ તો ગેલેક્સીઓ અને તેમના સમૂહોની ગતિને કોઈ એક નિશ્ચિત ‘ચક્કર’ કે ‘પરિક્રમા’ તરીકે સમજવી હંમેશા યોગ્ય નથી; તેઓ બ્રહ્માંડના વિસ્તરતા અવકાશમાં વિવિધ દિશાઓમાં ગતિશીલ છે.

બ્રહ્માંડમાં પદાર્થોની આ અદ્ભુત ગતિનો સાચો અનુભવ થાય તો કદાચ આપણે ચકરાઈ જઈએ! દેખીતી રીતે આપણે સ્થિર બેઠા છીએ, પરંતુ વાસ્તવમાં આપણે એક અત્યંત ઝડપી કોસ્મિક ટ્રેનમાં મુસાફરી કરી રહ્યા છીએ. પૃથ્વી સૂર્યની આસપાસ, સૂર્ય આકાશગંગાની આસપાસ અને આખી આકાશગંગા બ્રહ્માંડના વિશાળ ગતિશીલ માળખાનો એક ભાગ બનીને સતત આગળ વધી રહી છે. એટલે કે, દરેક ક્ષણે આપણે બ્રહ્માંડમાં એક નવા સ્થાન પર હોઈએ છીએ—અને જે ક્ષણ પસાર થઈ ગઈ, તે ફરી ક્યારેય પાછી આવવાની નથી.

૨૨ જુલાઈ ૨૦૨૬