Anandmath

Anandamath

Anandamath, formally published in 1882, is a historical novel by Bankim Chandra Chattopadhyay set against the turbulent conditions of north Bengal in the late eighteenth century, particularly around the period of the Great Bengal Famine of 1770. Although the narrative does not strictly adhere to precise chronology, it evokes a time when the East India Company under Warren Hastings exercised revenue-collecting rights, while nominal sovereignty and responsibility for law and order rested with Mirzafar the Nawab of Bengal. This dual system of governance created administrative confusion, economic exploitation, and widespread social distress.

The novel vividly depicts severe drought, famine, mass starvation, and large-scale migration, which left villages deserted and social life shattered. These conditions form the moral and emotional background of the story and explain the emergence of resistance movements. 

Within this setting, Bankim Babu situates the Sannyasi rebellion, portraying it as an organized, ascetic-led uprising against oppressive rule. While the historical Sannyasi–Fakir uprisings involved complex interactions between Hindu ascetics, Muslim fakirs, and colonial authorities, the novel presents the revolt primarily through a Hindu ascetic framework, shaped by nationalist and cultural symbolism.

Bankim Babu introduces a conceptual division among Vaishnava traditions, associating them symbolically with the three gunas. One strand emphasizes bhakti (devotion), another embodies rajasic energy and warfare, and a third focuses on ritual and ornamentation. The militant ascetics of Anandamath belong to the rajasic tradition, justifying armed resistance as a sacred duty undertaken for the liberation of the motherland. These ascetics organize themselves into disciplined monastic orders, accumulate arms, and at times adopt the methods of dasyus (bandit-like tactics) such as raids and looting, which are portrayed as necessary strategies in asymmetrical warfare.

Central to the narrative is the Anandamath (the monastery), a secret ashram that serves as the ideological and military headquarters of the movement. Led by Satyananda, the ascetics—Jivananda, Bhavananda, Dhirananda, Navinananda, and others—dedicate themselves to the worship of the Mother in her three symbolic forms: the glorious past, the suffering present, and the hopeful future of the nation. This imagery culminates in the hymn “Vande Mataram”, which later became a powerful emblem of Indian nationalism.

The personal stories woven into the larger political narrative add emotional depth to the novel. The experiences of Mahendra and Kalyani, as well as Jivananda and Shanti, illustrate the tension between familial attachment and national duty. Bhavananda’s unfulfilled desire for Kalyani introduces moral complexity, underscoring the human weaknesses that persist even within an ascetic and idealistic movement.

The novel reaches a decisive moment with a confrontation between the ascetics and British forces, notably on Magh Purnima. Despite their courage and temporary victories, the ascetics ultimately recognize the futility of direct confrontation with British military power. In the concluding sections, Satyananda retires to the Himalayas, symbolically withdrawing from active resistance and leaving political authority in British hands. This withdrawal is justified within the narrative as a strategic pause—India, the leader suggests, must first regain strength, discipline, and moral unity before achieving true self-rule.

The closing dialogue of Anandamath indicates a significant ideological shift. While the novel begins with militant fervor, it ends with a more cautious acceptance of British dominance as a transitional phase. Scholars have often interpreted this conclusion as reflecting Bankim’s position as a colonial government servant, balancing nationalist sentiment with political prudence. The ending thus reveals the novel’s internal tension between revolutionary aspiration and pragmatic accommodation.

Overall, Anandamath is not merely a historical romance but a foundational text of cultural nationalism, blending history, mythology, religion, and politics. Its significance lies less in historical accuracy and more in its powerful reimagining of resistance, sacrifice, and the nation as a sacred entity.

Read More

Vijay Ranchan (1942-2025) (Hindi-English)

 विजय रंचन (1942–2025)

- नैतिकता की आवाज 

जिसके नाम में ‘विजय’ हो और उपनाम में ‘रचना’, वह भला क्यों न प्रसिद्ध हो? 1967 बैच के गुजरात कैडर के वे एक मशहूर अधिकारी थे। उनकी विशेष पहचान तब बनी, जब 1973 में वे सुरेन्द्रनगर जिले के कलेक्टर थे। आवश्यक वस्तुओं की कीमतें दोगुनी हो चुकी थीं और महँगाई की मार से सामान्य जनता त्रस्त थी। अहमदाबाद जैसे शहर में दंगे, धरने और प्रदर्शन आम घटनाओं की तरह हो रहे थे। गुजरात में उस समय कांग्रेस की घनश्याम ओझा सरकार थी।

सरकार ने खाद्यान्न की कमी की स्थिति पर नियंत्रण के लिए सार्वजनिक समारोहों में भोजन करने वालों की संख्या सीमित कर दी थी। सरकारी आदेशों के जिले में क्रियान्वयन की जिम्मेदारी कलेक्टर पर होती है। इसलिए सुरेन्द्रनगर के उस उत्साही कलेक्टर ने खाद्य नियंत्रण आदेश के उल्लंघन के आरोप में जिला पंचायत के प्रमुख के विरुद्ध मामला दर्ज कर दिया। जिला पंचायत के प्रमुख उस दौर में अत्यंत प्रभावशाली माने जाते थे। परिणामस्वरूप सरकार ने कलेक्टर का तबादला कर उन्हें डांग भेज दिया। उन्होंने तबादला स्वीकार कर लिया, पर नैतिकता के तराजू को त्यागा नहीं। कानून को सब पर समान रूप से लागू करने में वे बेजोड़ रहे।

मेरी उनसे पहली भेंट सन 1984 में हुई, जब मेरा यूपीएससी सिविल सेवा साक्षात्कार था। सचिवालय में उपसचिव बाबूभाई परमार मुझे उनके पास ले गए। उस समय वे राज्य के आरोग्य आयुक्त थे। सचिवालय में उनकी छवि एक कड़क और अनुशासित अधिकारी की थी—शायद सुरेन्द्रनगर की घटना के कारण वे और अधिक चर्चित थे। उन्होंने मुझे कुछ सलाह दी—साफ़ और सीधा उत्तर देने की, और जो न आए, उसे छोड़ देने की। पहली भेंट में मैं विशेष रूप से संतुष्ट नहीं था, किंतु उनका गोरा चेहरा, नुकीली नाक और काले फ्रेम के चश्मे के पीछे चमकती आँखें मेरे मन में अंकित हो गईं। ऐसा लगा मानो उनकी उपस्थिति ही उनकी आँखों और नाक से अभिव्यक्त होती हो।

उस मुलाकात के बाद कई वर्षों तक उनसे फिर भेंट नहीं हुई, क्योंकि साथ काम करने का अवसर नहीं मिला। बाद में गुजरात आईएएस का एक समूह ई-मेल बना, जिसमें मैंने लिखना शुरू किया। किसी संदर्भ में सचिवालय के वरिष्ठ अधिकारियों की अधीनस्थ कर्मचारियों में बनी छवि की चर्चा चली। उसी दौरान मैंने उन्हें ‘एंग्री बॉस’ बताते हुए एक घटना लिख दी, जो मुझे आरोग्य आयुक्त कार्यालय के एक ऑफिस सुपरिटेंडेंट ने सुनाई थी। मेरी भूल यह थी कि मैंने उस व्यक्ति की बात को बिना जाँच-परख के सत्य मान लिया। तीर निकल चुका था। उन्हें बुरा लगा। वे अत्यंत संवेदनशील थे।

2015 में, जब मैं अग्र सचिव, वन एवं पर्यावरण का दायित्व संभाल रहा था, वे स्वयं मेरे कार्यालय आए। मैं भीतर से क्षुब्ध था, पर उन्होंने उस लेख का कोई उल्लेख नहीं किया। वे केवल सापुतारा जाना चाहते थे—लॉगहट में बुकिंग और स्थानीय समन्वय के विषय में जानकारी लेने आए थे। मैं समझ गया कि सापुतारा एक बहाना है; असली संदेश मित्रता का था।

उसके बाद वे मेरे लेखन के समर्थक बन गए। कोई उलटी-सीधी टिप्पणी करता, तो वे खुलकर मेरे पक्ष में खड़े होते। गुजरात टेक्नोलॉजिकल यूनिवर्सिटी ने मुझे बाद में ‘स्कॉलर’ का दर्जा दिया, लेकिन मुझे ‘स्कॉलर’ कहने वाले वे पहले अधिकारी थे।

अपनी स्वतंत्र प्रवृत्ति के कारण उन्होंने प्रशासनिक जीवन में अनेक उतार-चढ़ाव देखे, किंतु कला, साहित्य, धर्म और तत्वज्ञान के क्षेत्र में उन्होंने एक अद्भुत वैचारिक ऊँचाई प्राप्त की। पूर्णता की तलाश में वे नैतिकता के प्रश्न उठाते—राम हों या कृष्ण, गांधी हों या गोडसे—सबको अपने प्रश्नों के कठघरे में खड़ा कर देते थे।

इस्लामी परंपरा में आता है कि पैग़म्बर मुहम्मद हिरा की गुफा में इबादत के लिए जाया करते थे। एक बार चालीस दिनों की साधना के दौरान फरिश्ते जिब्राईल प्रकट हुए और उनसे कहा—“पढ़ो।” मुहम्मद ने उत्तर दिया कि वे पढ़ना नहीं जानते। तब फरिश्ते ने उन्हें कई बार दबोचा और पाँच आयतें सुनाईं। वे भयभीत हो गए—पसीने से तर, ज्वरग्रस्त, आँखें लाल, हृदय की धड़कनें तीव्र। वे दौड़ते हुए घर पहुँचे और अपनी पत्नी ख़दीजा से कंबल ओढ़ाने को कहा। ख़दीजा ने स्थिति समझी और अपने चचेरे भाई वर्क़ा (जो ईसाई थे) को बुलाया। उन्होंने कहा कि मुहम्मद नबी बने हैं, जैसा मूसा के साथ हुआ था। इसके बाद 23 वर्षों तक वह सिलसिला चला और मानवता को क़ुरान प्राप्त हुआ।

कुछ ऐसा ही विजय रंचन के साथ भी हुआ। “नैतिकता” के फरिश्ते ने उन्हें पकड़ लिया। बाहरी दुनिया के दोगलेपन और भीतर की नैतिक पुकार ने उनकी कलम को शक्ति दी। उन्होंने उपन्यास लिखने आरंभ किए। उनको भी 23 साल (2002-25)  मिले। राम-कृष्ण जैसे कथा-नायकों को प्रश्नों के कटघरे में खड़ा किया और जाति, धर्म तथा लिंग के आधार पर उपेक्षित वर्गों के पक्ष में स्वर उठाया। सामाजिक, धार्मिक और नैतिक न्याय पर उनकी अठारह पुस्तकें प्रकाशित हो चुकी थीं; उन्नीसवीं प्रूफ-रीडिंग में थी, और तभी वे चल बसे।

उनकी एक पुस्तक राम नाम सत के प्रकाशन के अवसर पर मुझे उसे पढ़ने, समझने और उस पर बोलने का सौभाग्य मिला। उनके मृदु हृदय का परिचय उनकी रचनाओं से मिलता है—जिसका कोई नहीं, उसकी वे आवाज़ बन जाते थे।

अस्सी वर्ष की आयु पार करने के बाद देह को चेतना से अलग होने का कोई न कोई बहाना चाहिए। उनके यकृत (लीवर) में ट्यूमर उभरा और फट गया। समय पर अस्पताल पहुँचने से सर्जरी (embolization) और उपचार द्वारा वे ठीक होकर घर लौट आए। किंतु एमआरआई मशीन के अंधकार में भी उनके भीतर की आवाज़ बोलती रही—मन के पटल पर कविताएँ आकार लेती रहीं और “मृत्यु-बोध” प्रकट हो गया।

एक दिन उन्होंने मुझे बुलाया और कहा—“जन्मपत्री बनाओ। माँ कहती थीं कि मैं अस्सी साल जिऊँगा। अस्सी पूरे हो चुके हैं। लीवर की तकलीफ़ सामने खड़ी है। अब कितना समय शेष है?” मैंने जन्मपत्री बनाई, पर मृत्यु-विषयक चर्चा से स्पष्ट इनकार कर दिया। हमारी बातचीत से उन्होंने स्वयं अर्थ निकाल लिया और महीनों की गणना करते हुए अपने विचारों और पुस्तकों को पूर्ण करने में जुट गए।

बायोप्सी के बाद कैंसर उपचार की सलाह मिली, तो वे मुझे साथ लेकर जीसीआरआई गए। वे मानसिक और शारीरिक रूप से सशक्त थे—केवल लीवर का आकार 16 से बढ़कर 18–19 सेंटीमीटर हो गया था। पुनः फटने के जोखिम के कारण चिकित्सकों की सलाह पर उन्होंने इम्यूनोथेरापी प्रारंभ की जो दोधारी तलवार बनी - कुछ रोगग्रस्त कोशिकाओं के साथ स्वस्थ कोशिकाएँ भी नष्ट होती चली। यह क्रम चलता रहा; शरीर कमजोर होता गया, पर लीवर का आकार बना रहा। पैरों में सूजन आई, भोजन और पानी दोनों कम होते गए।

परिवार उनके हठ के आगे नतमस्तक था। शरीर क्षीण होता गया, पर नैतिक संघर्ष में उनका मस्तिष्क और अधिक तेज़ होता गया। उनकी अठारहवीं पुस्तक बॉलीवुडस्य लिंगांत विमोचन के लिए तैयार थी। 28 नवंबर 2025 को उन्होंने मुझे बुलाया और कहा कि विमोचन समारोह में उनके स्थान पर मुझे बोलना होगा। 15 दिसंबर से पहले यह कार्य पूर्ण करने की उन्होंने इच्छा जताई। उनके पैरों की सूजन स्पष्ट थी। उन्होंने पूछा—“अब तो बता दो, कितने दिन शेष है?” मैंने कहा—“फिलहाल पुस्तक विमोचन पर ध्यान दीजिए, मनपसंद भोजन कीजिए और प्रसन्न रहिए।”

बॉलीवुड उनका प्रिय विषय था। बॉलीवुड की नारी-गाथा, बॉलीवुड का गुमशुदा मुसलमान, बॉलीवुड के अतिरिक्त, इत्यादि हाशिये के पात्रों की आवाज़ वे बन गए थे।

12 दिसंबर 2025 को बॉलीवुडस्य लिंगांत का विमोचन सफल रहा। साँसें फूल रही थीं, फिर भी ‘यौन नैतिकता’ पर उन्होंने दृढ़ता से विचार रखे। तीसरे लिंग के प्रति उनकी करुणा और न्याय की आकांक्षा एक कुशल वकील की तरह प्रकट हुई। समारोह के अंत में उन्होंने मुझसे हाथ मिलाया— अच्छा भाई.. आगे शब्द नहीं बोले, पर मैं अर्थ समझ गया। वही हमारी अंतिम भेंट थी। उनके चेहरे पर जीवन से विदा लेने का हल्का-सा विषाद था, पर जिए हुए जीवन की संतुष्टि उससे कहीं अधिक।

अंतिम सप्ताह में उन्होंने वापी के मिलन देसाई को याद किया। मिलन ने विशेष रूप से ऊंबाडियू और ऊंधियू भिजवाया और 15 दिसंबर को स्वयं मिलने आया। उन्होंने मिलन को बताया कि उसने भेजे ऊंधियू और पूरी को पाया और संतोष मिला। मिलन ने बाद में कहा कि यदि उस दिन इनोवा कार से ऊंबाडियू–ऊंधियू न भेज पाता, तो जीवनभर आत्मग्लानि बनी रहती।

18 दिसंबर को उनका रक्तचाप गिरने लगा। परिवार उन्हें सिविल अस्पताल, गांधीनगर ले गया। पर वे जाने को तैयार थे। परिवार रोकता रहा, अब जाने की ज़िद न करो.. पर उन्होंने अपनी ज़िद नहीं छोड़ी और विदा हो गए। उनके जीवन की संतुष्टि उनके शांत मुखमंडल में स्पष्ट झलक रही थी।

24 दिसंबर को अहमदाबाद जिमखाना में उनकी विदाई “जीवन-उत्सव” के रूप में मनाई गई। भारतीय प्रशासनिक सेवा के अधिकारी, कला-साहित्य जगत और ब्रिज के खेल के साथी, परिवार और मित्र—सभी ने उन्हें श्रद्धांजलि अर्पित की। जिसने जीवन को उत्सव की तरह जिया, उसका अंतिम पड़ाव भी उत्सव ही बन गया। 

विजय रंचन चले गए—

पर नैतिकता की उनकी आवाज़ जीवित रही। 

Vijay Ranchan (1942–2025)

The Voice of Morality

A man whose name carries Vijay (victory) and whose surname means creation was destined to be known—how could it be otherwise? Vijay Ranchan was a distinguished officer of the 1967 batch of the Gujarat cadre. He came into sharp public focus in 1973, when he served as the Collector of Surendranagar district. Prices of essential commodities had doubled, inflation was crushing the common people, and cities like Ahmedabad were witnessing riots, protests, and demonstrations as routine occurrences. Gujarat, at the time, was governed by the Congress under Chief Minister Ghanshyam Oza.

To control the food shortage, the government imposed restrictions on the number of people allowed to be served food at public functions. Implementing government orders at the district level falls squarely within the Collector’s responsibility. Acting in that spirit, the young and committed Collector of Surendranagar initiated legal proceedings against the President of the District Panchayat for violating food control orders. The Panchayat President was a powerful figure of that era. The consequence was swift and predictable: the Collector was transferred to the remote Dangs district. He accepted the transfer—but never abandoned the scales of morality. In applying the law equally to all, he remained unmatched.

I first met him in 1984, when I appeared for my UPSC Civil Services interview. At the Secretariat, Under Secretary Babubhai Parmar took me to meet him. At the time, Vijay Ranchan was the State Health Commissioner. In the Secretariat, he was known as a tough and disciplined officer—perhaps made more famous by the Surendranagar episode. He offered me simple but profound advice: give clear and direct answers, and leave aside what you do not know. I was not particularly impressed during that first meeting, yet his fair complexion, sharp nose, and eyes gleaming behind black-framed glasses etched themselves into my memory. It felt as if his entire presence was expressed through his eyes and features.

After that meeting, many years passed without another encounter, as we never had the opportunity to work together. Later, a Gujarat IAS group email was formed, where I began writing. In one discussion about how senior Secretariat officers were perceived by junior staff, I casually referred to him as an “angry boss,” narrating an incident I had heard from an office superintendent in the Health Commissioner’s office. My mistake was accepting that account without verification. The arrow had already left the bow. He was hurt. He was deeply sensitive.

In 2015, when I was serving as Principal Secretary for Forest and Environment, he came to my office himself. I was inwardly uneasy, but he did not mention that piece of writing at all. He spoke only of wanting to visit Saputara—asking about log-hut bookings and local coordination. I understood instantly: Saputara was merely a pretext; the real message was reconciliation and friendship.

From that point onward, he became a supporter of my writing. Whenever anyone made unfair remarks about me, he openly stood by my side. Although Gujarat Technological University later conferred on me the title of “Scholar,” Vijay Ranchan was the first officer who ever addressed me as one.

Because of his independent spirit, he witnessed many ups and downs in his administrative career. Yet in the realms of art, music, literature, religion, and philosophy, he attained remarkable intellectual heights. In his pursuit of truth and completeness, he relentlessly raised questions of morality. Rama or Krishna, Gandhi or Godse—none escaped the courtroom of his conscience.

Islamic tradition recounts that Prophet Muhammad would meditate in the cave of Hira. During a forty-day retreat, the angel Jibreel appeared, grabbed him forcefully and commanded, “Read.” Muhammad replied that he did not know how to read. The angel embraced him repeatedly and recited the first five verses. Overwhelmed, drenched in sweat, feverish, his eyes reddened and heart racing, Muhammad rushed home and asked his wife Khadija to cover him with blankets. Sensing the gravity of the moment, Khadija called her cousin Waraqa, a Christian, who declared that Muhammad had been chosen as a prophet, just as Moses had been. Over the next twenty-three years, revelation continued, gifting humanity the Qur’an.

Something strikingly similar happened to Vijay Ranchan. The “angel” of morality seized him. The hypocrisy of the external world and the ethical voice within empowered his pen. He began writing novels. He, too, was granted twenty-three years (2002–2025). He placed epic heroes like Rama and Krishna in the dock of questioning, and raised his voice for those marginalized by caste, religion, and gender. Eighteen books on social, religious, and moral justice were published; the nineteenth was in proof-reading when he passed away.

On the publication of his book Ram Naam Sat, I had the privilege of reading, understanding, and speaking on it. His gentle heart is evident in his writings—he became the voice of those who had none.

After crossing the age of eighty, the body often finds an excuse to separate from consciousness. A tumor developed in his liver and ruptured. Timely hospitalization, surgery-embolization, and treatment brought him back home. Yet even in the darkness of the MRI machine, his inner voice continued to speak—poems formed on the canvas of his mind, and a profound “मृत्यु बोध” (awareness of death) emerged.

One day he called me and said, “Prepare my horoscope. My mother said I would live for eighty years. I have completed eighty. My liver ailment stands before me. How much time is left?”

I prepared the horoscope but firmly refused to discuss death. From our conversation, he drew his own conclusions and, counting months rather than years, immersed himself in completing his thoughts and books.

After a biopsy, cancer treatment was advised, and he took me along to GCRI. Mentally and physically, he remained strong—only the liver had enlarged from 16 to 18–19 centimeters. Given the risk of rupture, doctors recommended immunotherapy. Immunotherapy sometimes a double-edged sword: in killing diseased cells, it destroys healthy ones. The cycle continued—his body weakened, but the liver remained enlarged. Swelling appeared in his legs; his intake of food and even water diminished.

The family yielded to his resolve. As the body weakened, his mind grew sharper in the struggle for moral truth. His eighteenth book, Bollywoodasya Lingant, was ready for release. On 28 November 2025, he called me and asked that I speak on his behalf at the launch. He wished the event to be completed before 15 December. The swelling in his feet was unmistakable. 

He asked, “Now tell me—how many days remain?” I replied, “For now, let us focus on the book launch. Eat what you like, drink soup, and stay cheerful.”

Bollywood was his beloved subject. बॉलीवुड की नारी गाथा, बॉलीवुड का गुमशुदा मुसलमान, बॉलीवुड के अतिरिक्त and other marginalized figures—he became their voice.

On 12 December 2025, the launch of Bollywoodasya Lingant was successfully held. Though breathless, he spoke with firmness on “sexual morality.” His compassion for the third gender and his longing for justice emerged like the arguments of a skilled lawyer. At the end of the ceremony, he shook my hand and said softly, “Good, brother…” No further words were needed, he conveyed what he meant. That was our last meeting. There was a faint sadness on his face at departing life—but far greater was the satisfaction of a life fully lived.

In his final week, he remembered Milan Desai of Vapi. Milan specially sent umbadiyu and undhiyu and visited personally on 15 December. He later shared that Vijay Ranchan had eaten them with contentment. Milan later said that if he had not been able to send umbadiyu and undhiyu in the Innova car that day, he would have carried a sense of lifelong remorse.

On 18 December, his blood pressure began to fall. The family took him to the Civil Hospital in Gandhinagar. But he was ready to go. The family pleaded, “Do not insist on leaving now.” He did not relent—and bid farewell. The fulfillment of his life was clearly reflected in the serene stillness of his face.

On 24 December, his farewell was observed as a “Celebration of Life” at Ahmedabad Gymkhana. Officers of the Indian Administrative Service, companions from the worlds of art, literature and cards (bridge), family, and friends—all gathered to pay tribute. One who lived life as a celebration transformed even his final journey into a celebration.

Vijay Ranchan is gone—

but the voice of his morality lives on.

Read More

ભાવતું ભોજન (શાકાહારી)

 ભાવતું ભોજન (શાકાહારી)

શિયાળો એટલે સ્વાદની ઋતુ. અત્યારે બધા જ શાકભાજીમાં અમૃત જેવો સ્વાદ આવે છે. શિયાળામાં આપણી પાચનશક્તિ તીવ્ર હોય છે, એટલે ખાધેલું સહેલાઈથી પચી જાય છે અને શરીર એવો સંગ્રહ પણ કરી લે છે કે જે બાકીના નવ મહિના સુધી કામ આવે. ઉનાળામાં પ્રવાહી વધારે જોઈએ અને ચોમાસામાં પાચન મંદ હોય એટલે ઘન અને પ્રવાહી—બંને પ્રકારના ખોરાક ઓછા લેવાય. તેથી ડિસેમ્બર–જાન્યુઆરી–ફેબ્રુઆરીનો ઉત્તમ ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

૧) દરરોજ એક ચમચી કચરિયું અને એક ચમચી ચ્યવનપ્રાશ ખાવો.

૨) લાલચટ્ટા ગાજરનું શાક, સલાડ અને હલવો—બધું જ ખાવા જેવું. રોજ ખવડાવો. ગાજર-મેથી, ગાજર-મટર, ગાજર-ફૂલકોબી, ગાજર-રીંગણ. ગાજરનો રસ આંખો માટે ઉત્તમ છે. ગાજરનો હલવો તો રોજ પણ ખાઈ શકાય.

૩) મેથી વાયુહર છે અને કાર્યશક્તિ વધારે છે. મેથી-રીંગણ, મેથી-વંતાક, મેથી-બટાકા, મેથી-ગાજર, મેથી-મટર—થોડી કડવી હોવા છતાં સ્વાદિષ્ટ લાગે. મેથીના ગોટા તો બસ ટેસડા પડી જાય.

૪) લીલી હળદરનું શાક દર રવિવારે મળે તો મજા પડી જાય.

૫) રીંગણનો ઓળો, ભરેલાં રીંગણ, રીંગણ-બટાકા, મિક્સ વેજિટેબલ્સ—શિયાળામાં જેટલા ખવાય તેટલા ખાઈ લો. રીંગણ, રીંગણાં અને વંતાક શિયાળામાં રાજાનું પદ ધરાવે છે.

૬) પાલક આંખો માટે લાભદાયક છે અને હિમોગ્લોબિન વધારવામાં મદદ કરે છે. પાલકનો સૂપ, પાલક-દાળ, પાલક-પનીર—કોને ન ભાવે? અઠવાડિયામાં બે વાર તો પાલક હોવો જ જોઈએ.

૭) લીલા મરચાં—ગમે તેટલા તીખા હોય, પણ વિટામિન Cથી ભરપૂર. આથેલાં મરચાં તો લંચમાં ચાર-પાંચ સરળતાથી ખવાઈ જાય.

૮) ટામેટાં પણ શિયાળામાં ભરપૂર મળે. લાલચટ્ટાં ટામેટાં પોટેશિયમથી સમૃદ્ધ હોય છે અને યાદશક્તિને તરોતાજી રાખે છે. સફરજન ન ખવાય તો ચાલે, નારિયેળનું પાણી ક્યારેક પીવાય, પરંતુ પાકાં ટામેટાં તો રોજ ખવાય. શાકમાં છેલ્લે એક ટામેટું ઉમેરો તો સ્વાદ વધે.

૯) પાપડી, વટાણા અને તુવેરને કેમ ભૂલાય? એ ચેતાતંત્રને સક્રિય કરે છે. એકલા બનાવો કે અન્ય શાક સાથે—સ્વાદ અનોખો જ હોય. ભાત-વટાણા કોને ન ભાવે? પરંતુ વટાણા વેરી ન નાખતા!

૧૦) બટાકા, શક્કરિયા, રતાળુ, ગરાડુ વગેરે કંદ શાકમાં ભળે છે. ઊંધિયું કે ઊંબાડિયું બન્યું હોય તો બસ, ખાતાં જ રહીએ.

૧૧) દૂધી, સરગવો, કોળું, આદુ, લીંબુ, કોથમીર, લીલું લસણ, લીલી ડુંગળી—જે ઉમેરવું હોય તે ઉમેરજો. 

૧૨) બાજરીનો રોટલો, ઘી અને લીલું લસણ નરણા કોઠે પંદર દિવસ ખાવાથી વરસ આખું સારું જાય. 

૧૩) કોથમીરની ચટણી તો રોજ ભોજનને શણગારે.

૧૪) મનગમતું મોળું કે તીખું મરચું, રાજાપુરી કે સેલમ હળદર, જીરુ-રાઈ-હિંગનો વઘાર, સપ્રમાણ મીઠું અને સાથે ગરમાગરમ બાજરી કે ઘઉંના રોટલા—ખાવામાં કોણ પાછળ રહે?

૧૫) શિયાળામાં ચોખાની ખીચડી તો સૌ ખાય, પરંતુ બાજરાની, કોદરીની કે મિક્સ ધાનની ખીચડી ખાવાવાળો સાચે શિયાળો માણે. ખીચડીમાં લસબસ ઘી તો હોવું જ જોઇએ. 

૧૬) જમવામાં ગાયનું ઘી હોય કે ભેંસનું—પણ મગ, બટાકા અને રીંગણ જો ઘીમાં વઘાર્યા હોય તો પછી કોઈ તેલને હાથ ન લગાડે.

૧૭) વઘારમાં તલનું તેલ અને તળવામાં મગફળીનું તેલ વાપરે તે જ રસોડાનો સાચો રાજા કે રાણી બની શકે.

૧૮) તલના તેલની માલિશ કરી રોજ ઊના પાણીથી નહાવાવાળો માણસ હજારોમાં પણ ચમકીલો દેખાય.

૧૯) પંજાબના કીનીયા અને નાસિકના સંતરા, રોજ એક ગ્લાસ સરબત પીવાનો આનંદ ન ચૂકતા. 

શિયાળો આવ્યો છે—ચાલો, ઝટપટ તેનો સ્વાદ અને આનંદ માણીએ. માર્ચ-એપ્રિલ આવતા જ ઘણું બધું મોંઘું થઈ જશે અને ગાયબ થઈ જશે. 

૧૮ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫

Read More

Bollywoodasya Lingant

 

Book Launch: “Bollywoodasya Lingant” by Shri Vijay Ranchan (Hindi Book)

The book “Bollywoodasya Lingant”, authored by noted writer and social commentator Shri Vijay Ranchan, was successfully launched on 12 December 2025 at the Govardhanram Tripathi Smriti Mandir, Gujarat Sahitya Academy, Ahmedabad.

The event was attended by Shri Vijay Ranchan along with his family members and eminent guests including Shri Ashok Narayan, Shri Balwant Singh, Shri V. N. Maira, Shri V. C. Patel, Shri Pravin Trivedi, Shri Sanjay Prasad, Smt. Sangita Prasad, Guest of Honour Nisarga Ahir, the President of the function Shri Prakash Shah, the undersigned, and several other invitees.

Bollywoodasya Lingant critically analyses more than 100 Bollywood films released between 1960 and 2022, tracing the representation of the third gender, gays, and lesbians—from the era of IPC Section 377 to the post-repeal period. The book examines issues of sexual ethics, social prejudice, dignity, and human rights through the medium of cinema.

A distinctive feature of the book is its reference to Hindu mythology and Sufi tradition. 

The work draws from Hindu mythology and philosophy to highlight the long-standing acceptance of gender fluidity in Indian tradition—Vishnu assuming the form of Mohini, Krishna becoming the bride of Aravan, Arjuna living as Brihannala, and Shikhandi’s role in the Mahabharata.

Sufi traditions, where the relationship between the murshid and the murid is rooted in devotion and spiritual surrender. The author cites classical examples such as Amir Khusro–Nizamuddin Auliya, Sarmad–Amichand, Dara Shikoh and his spiritual master, and Shah Hussain–Madho Lal, presenting them as bonds of intense spiritual love. The book also notes historical relationships like Mahmud of Ghazni–Ayaz and Alauddin Khilji–Malik Kafur, which are often interpreted as being driven by love, desire, or personal attachment.

There is no man who is completely male, and no woman who is completely female. Beyond the body, feminine emotions may exist within a male form, and masculine emotions within a female form. Though natural, such variations are often met with hatred or ridicule in society.

Reflecting on the repeal of IPC Section 377 (Victorian line), the book acknowledges Justice R. F. Nariman’s contribution in restoring constitutional dignity, freedom of expression, and human rights to the LGBTQIA+ community. It also charts the evolution of Indian cinema from ridicule and stereotyping to more sensitive portrayals. 

For a long time, Bollywood portrayed homosexual characters as objects of ridicule or fear. Indian cinema has now moved beyond the farce of Dostana, the controversy surrounding Dunno Y, and the protests against Fire. Films like Maja Ma now portray acceptance of identity. Masculinity and femininity have risen beyond the body and now resonate through the mind and heart. The era of the “He-Man” Dharmendra is over, and no film will now mock a character like Pinku by cutting his pink hair. No one will be forced to resign from the post of CBFC chairperson, as Vijay Anand once did for Gulabi Aaina.

Films such as Badhaai Do and Ek Ladki Ko Dekha Toh Aisa Laga can now correct earlier shortcomings and more truthfully portray homosexual lives. Whether it is Tamanna, Sadak, or Shabnam Mausi, the time has come to acknowledge the social and historical importance of the third gender.

“Bollywoodasya Lingant”—from its title alone—sounds like a Sanskrit text. Shri Ranchan chose the name inspired by Vedanta. Just as the essence of the Vedas lies in the Upanishads, Lingant moves beyond the male–female binary to narrate the story of expression, dignity, and justice for the LGBTQIA+ community.

Despite poor health, he worked tirelessly to present this important work. There is a sharp edge to his pen—his eight-page analytical discussion on Badnam Basti, based on archival research, is testimony to his scholarship. Each film discussion holds the reader’s attention. If a film on this subject were to be made today, producers and directors would do well to seek guidance from him.

Shri Vijay Ranchan is a courageous, humanist writer and a sentinel of social justice. He has consistently made the marginalized the protagonists of his books—Bollywood Ki Narigatha, Bollywood Ka Gumshuda Musalman, Bollywood Ke Atirikt—and now this fourth work, Bollywoodasya Lingant. This is his 18th book. Regardless of health concerns, he continues to write. His very name is “Ranchan”—creation is inevitable.

Inspired by the philosophical idea of Vedanta, Bollywoodasya Lingant goes beyond binary definitions of gender to narrate a broader story of identity, justice, and inclusion. This is Shri Vijay Ranchan’s 18th book, reaffirming his lifelong commitment to giving voice to marginalised communities despite health challenges.

The book stands not only as a critique of Bollywood cinema but also as a mirror of India’s evolving social consciousness, advocating dignity, acceptance, and the vision of an inclusive society.

It is hoped that this book by Shri Ranchan will guide society toward greater understanding and acceptance. Heartfelt congratulations to the author—may this work inspire the creation of an open and inclusive society.

12 December 2025

पुस्तक विमोचन: “बॉलीवुडस्य लिंगांत” – श्री विजय रचन

प्रसिद्ध लेखक और सामाजिक टिप्पणीकार श्री विजय रचन की पुस्तक “बॉलीवुडस्य लिंगांत” का विमोचन 12 दिसंबर 2025 को गोवर्धनराम त्रिपाठी स्मृति मंदिर, गुजरात साहित्य अकादमी, अहमदाबाद में सफलतापूर्वक किया गया।

इस कार्यक्रम में श्री विजय रचन अपने परिवार के साथ उपस्थित थे। प्रमुख अतिथियों में श्री अशोक नारायण, श्री बलवंत सिंह, श्री वी. एन. मैरा, श्री वी. सी. पटेल, श्री प्रवीन त्रिवेदी, श्री संजय प्रसाद, श्रीमती संगीता प्रसाद, मुख्य अतिथि निसर्ग अहिर, कार्यक्रम अध्यक्ष श्री प्रकाश शाह, और लेखक के निमंत्रित अन्य उपस्थित व्यक्ति तथा मैं स्वयं शामिल थे।

बॉलीवुडस्य लिंगांत 1960 से 2022 के बीच बनी 100 से अधिक बॉलीवुड फिल्मों का गंभीर विश्लेषण प्रस्तुत करती है। यह पुस्तक तीसरे लिंग, समलैंगिक पुरुष और महिलाएं (गाय और लेस्बियन) के चित्रण का अध्ययन करती है, IPC सेक्शन 377 के युग से लेकर इसके रद्द होने के बाद तक। पुस्तक में यौन नैतिकता, सामाजिक पूर्वाग्रह, गरिमा और मानव अधिकार जैसे विषयों पर प्रकाश डाला गया है।

इस पुस्तक की एक विशेषता हिंदू पौराणिक कथाओं और सूफी परंपरा का संदर्भ है।

लेखक ने भारतीय परंपरा में लिंग तरलता (Gender Fluidity) की दीर्घकालीन स्वीकृति को उजागर किया है—जैसे अय्यप्पा के जन्म के लिए विष्णु का मोहिनी रूप धारण करना, कृष्ण का अरावन की पत्नी बनना, अर्जुन का बृहन्नला बनना, और शिखंडी का भीष्म युद्ध में भूमिका निभाना।

सूफी परंपरा में, मुर्शिद और मुरीद के बीच का संबंध भक्ति और आध्यात्मिक समर्पण पर आधारित होता है। लेखक ने ऐतिहासिक उदाहरणों का हवाला दिया है—अमीर खुसरो–निज़ामुद्दीन औलिया, सरमद–अमीचंद, दारा शिकोह और उनके गुरु, शाह हुसैन–मधोलाल—जिनके संबंध गहन आध्यात्मिक प्रेम के प्रतीक हैं। पुस्तक में यह भी उल्लेख है कि महमूद गज़नी–ऐयाज़ और अलाउद्दीन खिलजी–मलिक काफूर जैसे संबंध प्रेम, वासना या व्यक्तिगत लगाव से प्रेरित हो सकते हैं।

किसी पुरुष में पूर्ण पुरुषत्व नहीं होता और किसी महिला में पूर्ण स्त्रीत्व नहीं। शरीर से परे, पुरुष रूप में स्त्री जैसी भावनाएँ और महिला रूप में पुरुष जैसी भावनाएँ भी हो सकती हैं। ये प्राकृतिक होते हुए भी समाज में अक्सर घृणा या उपहास का कारण बनती हैं।

IPC सेक्शन 377 (विक्टोरियन कानून) के रद्द होने पर पुस्तक न्यायमूर्ति आर. एफ. नरीमन के योगदान को स्वीकार करती है, जिन्होंने LGBTQIA+ समुदाय को संवैधानिक गरिमा, अभिव्यक्ति की स्वतंत्रता और मानव अधिकार प्रदान किए। पुस्तक यह भी दर्शाती है कि भारतीय सिनेमा ने हास्य और डर के माध्यम से समलैंगिक पात्रों को प्रस्तुत करने से संवेदनशील और वास्तविक चित्रण की ओर कैसे प्रगति की है।

लंबे समय तक बॉलीवुड समलैंगिक पात्रों को मजाक या डर के रूप में दिखाता रहा। अब दोस्ताना का प्रहसन, डून्नो वाय का बवाल और फायर का विरोध के दौर को पीछे छोड़ते हुए, फिल्में जैसे मजा मा पहचान और स्वीकृति को प्रस्तुत करती हैं। पुरुषत्व और स्त्रीत्व अब शरीर से ऊपर उठकर मन और हृदय के माध्यम से व्यक्त हो रहे हैं। “He-man” धर्मेंद्र का युग समाप्त हो चुका है और अब किसी फिल्म में पिंकू जैसे पात्र का मजाक उनके गुलाबी बाल काटकर नहीं उड़ाया जाएगा। किसी को भी सेंसर बॉर्ड के अध्यक्ष के पद से इस्तीफ़ा देने के लिए मजबूर नहीं किया जाएगा, जैसा कि विजय आनंद ने गुलाबी आईना के लिए किया था।

बधाई दो और एक लड़की को देखा तो ऐसा लगा जैसी फिल्में अब अपने पिछले दोष सुधार कर समलैंगिक जीवन को सच्चाई के साथ प्रस्तुत कर सकती हैं। चाहे यह तमन्ना, सड़क या शबनम मौसी हो, तीसरे लिंग के सामाजिक और ऐतिहासिक महत्व को स्वीकार करने का समय आ गया है।

“बॉलीवुडस्य लिंगांत” नाम से ही यह एक संस्कृत ग्रंथ जैसा प्रतीत होता है। श्री रचन ने इसे वेदांत से प्रेरित होकर चुना है। जैसे वेदों का सार उपनिषदों में निहित है, वैसे ही यह पुस्तक पुरुष–महिला बाइनरी से परे जाकर LGBTQIA+ समुदाय की अभिव्यक्ति, गरिमा और न्याय की कहानी प्रस्तुत करती है।

स्वास्थ्य की बाधाओं के बावजूद, लेखक ने यह महत्वपूर्ण कार्य प्रस्तुत करने के लिए अथक प्रयास किया। उनके पेन की धार स्पष्ट है—बदनाम बस्ती पर आठ पृष्ठों का विश्लेषणात्मक लेख उनकी शोधक्षमता का प्रमाण है। प्रत्येक फिल्म का विमर्श पाठक का ध्यान खींचता है। यदि आज इस विषय पर कोई फिल्म बनाई जाए, तो निर्माता और निर्देशक लेखक से मार्गदर्शन अवश्य लें।

श्री विजय रचन साहसी, मानवतावादी और सामाजिक न्याय के प्रहरी लेखक हैं। उन्होंने अपने पुस्तकों में हमेशा हाशिए पर पड़े लोगों को नायक बनाया— बॉलीवुड की नारीगाथा. बॉलीवुड का गुमशुदा मुसलमान, बॉलीवुड के अतिरिक्त —और अब चौथे ग्रंथ के रूप में बॉलीवुडस्य लिंगांत- यह उनकी 18वीं पुस्तक है। स्वास्थ्य की परवाह किए बिना, वे लगातार लिखते रहे हैं। उनका नाम ही “रचन” है—रचना अवश्य होगी।

वेदांत के दर्शन से प्रेरित, बॉलीवुडस्य लिंगांत की द्वंद्वात्मक परिभाषाओं से परे जाकर पहचान, न्याय और समावेशन की कहानी प्रस्तुत करता है। यह पुस्तक केवल बॉलीवुड की समीक्षा नहीं, बल्कि भारत की बदलती सामाजिक चेतना का दर्पण है, जो गरिमा, स्वीकृति और समावेशी समाज की दिशा में मार्गदर्शन करती है।

आशा है कि यह पुस्तक समाज को LGBTQIA+ समुदाय की स्वीकृति की ओर मार्गदर्शन करेगी। लेखक को हार्दिक शुभकामनाएँ—यह कृति खुले और समावेशी समाज के निर्माण में प्रेरणा बने।

12 दिसंबर 2025

Read More

Nagpur-Vidarbha (Hindi-English)

 नागपुर (विदर्भ)

ऋग्वेद में नागपुर का उल्लेख नहीं मिलता, लेकिन इस क्षेत्र को रामायण, महाभारत और अनेक पुराणों में विदर्भ कहा गया है। यह भूमि चार नदियों—प्योश्नी, वर्धा, वैष्णवी (वेणगंगा) और कन्हा (कनहन)—से सिंचित होती रही है।

प्राचीन साहित्य में विदर्भ की स्त्रियों की कांति, सौंदर्य और गरिमा की विशेष प्रशंसा की गई है। इंदुमती, जो राजा दशरथ की माता और भगवान राम की दादी थीं, यहीं की थीं। रुक्मिणी, जिनके प्रेम ने भगवान कृष्ण को विदर्भ तक खींच लाया, भी इसी भूमि की थीं। कृष्ण ने उनके भाई रुक्मी को पराजित कर उन्हें हर लिया था। रुक्मिणी का पूर्व-निश्चित विवाह शिशुपाल से होना था, जिसे कृष्ण ने बाद में युधिष्ठिर के राजसूय यज्ञ में सुदर्शन चक्र से मार दिया। दमयंती, राजा नल की प्रिया, विदर्भ की एक अन्य विख्यात राजकुमारी थीं।

नागपुर से लगभग 60 किलोमीटर दूर रामटेक स्थित है, जहाँ कभी अगस्त्य मुनि का आश्रम था। माना जाता है कि वनवास काल के दौरान भगवान राम, लक्ष्मण और सीता यहाँ आए थे। राम ने अगस्त्य मुनि से भेंट की और इस क्षेत्र को राक्षसों से मुक्त करने का संकल्प लिया। वर्तमान मंदिर संरचनाएँ बाद में नागपुर के भोंसले राजाओं द्वारा बनवाई गईं।

185 ईसा पूर्व में पाटलिपुत्र में पुष्यमित्र शुंग द्वारा बृहद्रथ मौर्य की हत्या के बाद विदर्भ पर सर्ववर्मन का अधिकार हुआ। सातवाहन काल में माधवसेन—जिन्हें अशोक का वंशज माना जाता है—विदर्भ के शासक थे। अग्निमित्र, जो पुष्यमित्र का पुत्र और विदिशा–मालव का शासक था, का विवाह माधवसेन की बहन से तय हुआ था, परन्तु वह उसकी दासी मालविका पर मोहित हो गया और (149–141 ईसा पूर्व) उससे विवाह किया। बाद में उसने विदर्भ पर आक्रमण कर इसे दो भागों—वर्धा नदी के पूर्व और वर्धा नदी के पश्चिम—में बाँट दिया।

सातवाहनों के शासन में विदर्भ का प्रभाव पश्चिम में अरब सागर से लेकर पूर्व में बंगाल की खाड़ी तक विस्तृत था।

तीसरी शताब्दी ईस्वी में यह क्षेत्र वाकाटक शासन के अधीन आया, जिनका राज्य भी समुद्र से समुद्र तक फैला था। उनके प्रभाव का प्रमाण यह है कि रुद्रसेन द्वितीय का विवाह प्रभावती गुप्ता से हुआ, जो गुप्त सम्राट चंद्रगुप्त द्वितीय विक्रमादित्य की बहन थीं। प्रभावती गुप्ता कई वर्षों तक विदर्भ की संरक्षिका (रिजेंट) रहीं, जिसने इस क्षेत्र को गुप्त साम्राज्य से सांस्कृतिक और राजनीतिक रूप से जोड़ा। वाकाटक शासन लगभग 550 ईस्वी तक चला।

रामटेक को महान संस्कृत कवि कालिदास (5वीं शताब्दी ईस्वी) के काव्य मेघदूत की प्रेरणा-स्थली माना जाता है, विशेषकर रामगिरि पर्वत को। किंवदंती के अनुसार कुबेर द्वारा निर्वासित एक यक्ष को यहीं भेजा गया था। यहाँ की शांत प्रकृति, झीलें और वर्षा का हरा-भरा विस्तार उसकी प्रियतमा के प्रति विरह भाव को और गहरा कर देते हैं। वह बादल से अपनी प्रिय तक संदेश पहुँचाने की विनती करता है—और बादल का काल्पनिक मार्ग मध्य भारत से हिमालय तक एक काव्यमय यात्रा बन जाता है। कुछ विद्वानों के अनुसार, वह यक्ष स्वयं कालिदास का प्रतीक हो सकता है और अलकापुरी वास्तव में उज्जैनी का सूचक है।

नागपुर में कोराडी स्थित जगदंबा महालक्ष्मी मंदिर, जो 51 शक्ति पीठों में से एक है, भक्तों का प्रमुख श्रद्धास्थल है।

शताब्दियों में विदर्भ पर अनेक राजवंशों का शासन रहा—बादामी के चालुक्य, राष्ट्रकूट, कल्याणी के चालुक्य, कलचुरी, परमार, देवगिरि के यादव, गोंड शासक, मुस्लिम सत्ता, और अंततः नागपुर के भोंसले। मुगल काल में यह अधीन राज्य के रूप में था, और अंग्रेज़ी शासन में रियासत के रूप में। स्वतंत्रता के बाद यह 1947 में विलयपत्र और अभिसमर्पण समझौते के माध्यम से भारतीय संघ में शामिल हुआ।

विदर्भ स्वतंत्रता आंदोलन का एक महत्वपूर्ण केंद्र तब बना जब महात्मा गांधी ने 1936 में सेवाग्राम (वर्धा) में अपना आश्रम स्थापित किया और अगले दस वर्षों तक कई प्रमुख आंदोलनों का नेतृत्व यहीं से किया।

नागपुर इस कारण भी महत्वपूर्ण है कि यह राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ (RSS) का जन्मस्थान है। डॉ. केशव बलिराम हेडगेवार ने 1925 में इसकी स्थापना की। उनका पुश्तैनी घर आज स्मारक के रूप में सुरक्षित है, जहाँ उनके जीवन से जुड़े वस्तुएँ और संगठन की प्रारंभिक यात्रा प्रदर्शित की गई है। उनके दाह-संस्कार-स्थल पर बना स्मृति मंदिर रथ के समान आकार का है, जिसमें रथ के सारथी का स्थान बाद में उनके उत्तराधिकारी श्री एम.एस. गोलवलकर की समाधि से पूरा किया गया।

यहाँ दीक्षा भूमि भी है, जो साँची स्तूप की तर्ज पर बनाया गया पवित्र स्मारक है। यहीं 14 अक्टूबर 1956 को, अपनी मृत्यु से चालीस दिन पूर्व, डॉ. भीमराव अम्बेडकर, तब 65 वर्ष के, ने हजारों अनुयायियों के साथ बौद्ध धर्म दीक्षा ग्रहण की।

नागपुर का ड्रैगन पैलेस मंदिर जापान से लाए गए लगभग 700 किलोग्राम वजनी चंदन की लकड़ी से निर्मित भव्य बुद्ध प्रतिमा के लिए प्रसिद्ध है।

भारतीया विद्या भवन में एक संग्रहालय रामायण की कथा को सुंदर चित्रों और रोचक व्याख्याओं के माध्यम से प्रदर्शित करता है, जबकि दूसरी मंजिल पर विभिन्न पृष्ठभूमियों से आए महान स्वतंत्रता सेनानियों को समर्पित प्रदर्शनी है।

पूर्वी नागपुर के वाठोडा क्षेत्र में स्थित BAPS स्वामीनारायण मंदिर भगवान स्वामीनारायण के भक्ति और सेवा के संदेश का प्रसार करता है।

नागपुर में दो प्रमुख झीलें हैं—फुटाला और अंबाझरी। फुटाला झील पर पिछले वर्ष एक सुंदर फाउंटेन बनाया गया था, जिसमें दर्शकों के लिए मंडप और बैठने की व्यवस्था भी की गई थी। लेकिन उद्घाटन के बाद यह केवल लगभग पंद्रह दिनों तक ही चला और तब से बंद पड़ा है।

अंबाझरी झील में शहर का मलजल (वेस्टवॉटर) एकत्र होता है। इस पानी को शुद्ध कर उद्योगों को बेचा जाता है, जिससे नगर निगम को आय प्राप्त होती है। यह झील युवाओं और प्रेमी युगलों के मिलने और समय बिताने का एक लोकप्रिय स्थान भी है।

आज नागपुर तेज़ी से आधुनिक रूप ले रहा है। यह महाराष्ट्र की दूसरी राजधानी है, जहाँ विधानसभा का शीतकालीन सत्र आयोजित होता है, और मुख्यमंत्री का निवास भी यहीं स्थित है। शहर की अभिनव तीन-स्तरीय परिवहन प्रणाली, जो एकल-स्तंभ संरचना पर आधारित है, अत्यंत आकर्षक है और भारत के अन्य महानगरों में भी ट्रैफिक कम करने का मॉडल बन सकती है।

22 नवम्बर 2025

Nagpur (Vidarbha)

Nagpur is not mentioned in the Rigveda, but the region is referred to as Vidarbha in the Ramayana, Mahabharata, and various Puranas. The area was nourished by four rivers—Pyoshni, Vardha, Vaishnavi (Venganga) and Kanha (Kanhan).

In ancient literature, Vidarbha is celebrated for the grace and beauty of its women. Indumati, mother of King Dasharatha and grandmother of Lord Rama, belonged to this land. Rukmini, whose love drew Lord Krishna to Vidarbha, was also from here. Krishna carried her away after defeating her brother Rukmi. Earlier, Rukmini had been betrothed to Shishupala, whom Krishna later slew with the Sudarshan Chakra during Yudhishthira’s Rajsuya Yajna. Damayanti, beloved of King Nala, was another renowned princess of Vidarbha.

About 60 kilometres from Nagpur lies Ramtek, the site of the ancient ashram of Agastya Muni. It is believed that during their exile, Lord Rama, Lakshmana and Sita visited this place, where Rama met Agastya Muni and took a pledge to rid the region of demonic forces. The present structures of the temples at Ramtek were later built by the Bhonsale kings of Nagpur.

After the assassination of Brihadratha Maurya by his general Pushyamitra Shunga in 185 BCE at Pataliputra, Vidarbha came under Sarvavarman. During the Satavahana period, Madhavsen—regarded as a descendant of Ashoka—ruled the region. Agnimitra, son of Pushyamitra and ruler of Vidisha–Malava, was engaged to Madhavsen’s sister, but fell in love with her maid Malavika and married her (149–141 BCE). Agnimitra later invaded Vidarbha and divided it into two parts—east of the Wardha River and west of the Wardha River.

Under the Satavahanas, the political influence of Vidarbha extended widely—from the Arabian Sea in the west to the Bay of Bengal in the east.

In the 3rd century CE, Vidarbha came under the Vakatakas, who also ruled territories stretching from coast to coast. Their influence was such that Rudrasena II married Prabhavati Gupta, sister of Chandragupta II Vikramaditya of the Gupta Empire. As regent, Prabhavati Gupta linked Vidarbha culturally and politically with the Gupta dynasty. The Vakataka rule continued until about 550 CE.

Ramtek is traditionally believed to be the setting of Kalidasa’s Meghaduta (5th century CE), particularly the Ramgiri hills. According to legend, a Yaksha, exiled by his master Kubera, was banished to this very location. The serene hills, tranquil lakes, and lush monsoon landscape deepen his longing for his beloved in distant Alakapuri. His plea to a passing monsoon cloud to carry his message forms a poetic travelogue from Central India to the Himalayas. Some scholars believe that the Yaksha symbolises Kalidasa himself, yearning for his beloved, and that Alakapuri may metaphorically represent Ujjaini.

Nagpur is home to the Jagdamba Mahalakshmi Temple at Koradi—one of the 51 Shakti Peethas—developed into a major pilgrimage centre by the temple trust.

Over the centuries, Vidarbha came under several ruling powers: the Chalukyas of Badami, Rashtrakutas, Chalukyas of Kalyani, Kalachuris, Paramaras, Yadavas of Devagiri, Gond rulers, Muslim powers, and finally the Bhonsales of Nagpur. During Mughal rule, it functioned as a vassal state, and under the British, it became a princely state. After India’s independence, it joined the Indian Union through the Instrument of Accession and Merger Agreement in 1947.

Vidarbha emerged as a major centre of national activity when Gandhiji established his Ashram at Sevagram (Wardha) in 1936, from where he led several movements over the next decade.

Nagpur also holds special importance as the birthplace of the Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS), founded by Dr. Keshav Baliram Hedgewar in 1925. His ancestral house, preserved as a memorial, displays his early life and the roots of the organisation. At his cremation site, a Smriti Temple—designed to resemble a chariot—commemorates him, with the space for the charioteer later symbolically completed by the cremation of his successor Shri M.S. Golwalkar.

Another landmark is Diksha Bhumi, modelled after the Sanchi Stupa, a sacred site for Ambedkarite Buddhists. On 14 October 1956, just forty days before his demise, Dr. B.R. Ambedkar, then 65, embraced Buddhism here along with thousands of followers.

Nagpur also houses the Dragon Palace Temple, featuring a magnificent 700-kg sandalwood Buddha statue brought from Japan.

At Bharatiya Vidya Bhavan, a museum narrates the story of the Ramayana through exquisite paintings and engaging audiovisual presentations on one floor, and on another, honours India’s freedom fighters from diverse backgrounds.

In the Vathoda area of East Nagpur, the BAPS Swaminarayan Temple spreads the message of Bhakti and Seva taught by Bhagwan Swaminarayan.

There are two major lakes in Nagpur: Futala and Ambazari. A beautiful fountain was constructed at Futala last year, with a pavilion and seating arrangements for visitors to enjoy the view. However, it was operated only for about a fortnight after its inauguration and has remained non-functional since then.

Ambazari Lake receives the wastewater effluents of the city, which are treated and then supplied to industries. This has become a source of revenue for the Municipal Corporation. The lake is also a popular spot for young couples to meet and spend time together.

Today, Nagpur is rapidly modernising. As the second capital of Maharashtra, it hosts the winter session of the Maharashtra Assembly, along with the official residence of the Chief Minister. The city’s innovative three-tier transport system, supported on single-pillars, is an impressive urban feature with potential to ease congestion in other Indian cities.

22 November 2025

Read More

નિષ્ઠા (જય સ્વામિનારાયણ)

નિષ્ઠા (જય સ્વામિનારાયણ)

નાગપુર વાથોડા વિસ્તારમાં સ્વામિનારાયણ (BAPS)નું એક સુંદર મંદિર બન્યું છે. ત્યાં ઝાઝા હરિભક્તો નથી પરંતુ દર્શન સ્વામી અને બીજા સંતો તે વિસ્તારમાં સેવાના કાર્યમાં જોડાઈ ધર્મ જાગરણ પ્રવૃત્તિ કરી રહ્યા છે. મંદિરમાં નિયમિત આરતીમાં આજુબાજુના લોકો આવે છે અને સાંજે ખાસ કરીને મંદિરનું લાઇટિંગ સુંદર હોવાથી સંખ્યા વધે છે. 

હું મંદિરમાં બે રાત રોકાયો અને દર્શન આરતીનો લાભ લીધો. મંદિરની નજીક મહાનગરપાલિકાનું ઘન કચરા ડંપિંગ ગ્રાઉન્ડ હોઈ તથા ડ્રેનેજ લાઈન તૂટેલી હોવાથી વિસ્તાર દુર્ગંધગ્રસ્ત રહેવાથી તેની અસર મંદિર પરિસરમાં પણ વર્તાય છે. મેં સ્થાનિક કલેક્ટર અને કમિશનરનું ધ્યાન દોર્યું છે અને ભારત સરકારના મંત્રી તાકડે આવ્યા હતા તેથી તેમનું ધ્યાન દોર્યું છે. જોઈએ કેમનું થાય છે. 

મહાનગરપાલિકા પાસે કામ કઢાવવું સહેલું નથી. વરસ પહેલાં મંદિર જમીન નજીકની જમીનના માલિકે ડ્રેનેજ બ્લોક કરતાં ભારે ગંદકી અને મુસીબત વેઠવી પડી હતી તેવું દર્શન સ્વામીએ જણાવ્યું તેથી તેમનો કલેક્ટર સાથે સંપર્ક બની રહે તેમ કરાવી આપ્યું છે. 

સંજોગોવશાત એક સ્વામી આવ્યા હતા તેથી તેમની સાથે વાર્તાલાપનો અવસર મળ્યો. તેમણે પ્રમુખ સ્વામી બાપા સાથે રહી પત્રવ્યવહારનું કામ સંભાળ્યું હતું. 

મેં પ્રશ્ન કર્યો કે તેમનો બાપા સાથે કામ કરવાનો અનુભવ કેવો રહ્યો? 

તેમણે જણાવ્યું કે તેઓ તો ઓછુ ભણેલાં પરંતુ બાપાની કૃપા થકી સેવા મળી. સરેરાશ પંદર-વીસ પત્રો આવે તે વાંચવાના, તેમાંથી અગત્યના હોય કે ખાનગી હોય તે બાપાને રજૂ કરવાના અને બાપા જણાવે તેમ જવાબ લખી તેમને મૂકવાના. બાપા તેમાં વળી ઉમેરણ કરી સહી કરે કે રવાના કરવાના. બાપા પોતે પાંચ ચોપડી ભણેલાં પરંતુ યાદ શક્તિ ભારે તેથી ચોકસાઈથી જવાબ લખાવે અને કંઈક રહી ગયું લાગે તો પોતે પણ લખતા. 

લોકો શું લખી પૂછતા? મે પુનઃ પ્રશ્ન કર્યો.

બીજું શું હોય, કોઈને ધંધો મંદો ચાલતો હોય, સંતાન ન થતા હોય, સંતાન હોય પરંતુ ભણવામાં નબળા હોય કે નોકરી મળતી ન હોય, કોઈકના લગ્ન કરવાના હોય તો લગ્ન થયેલાને રાગ ન આવતો હોય, કોઈને બીમારી હોય, વગેરે સંસારી જીવનના પ્રશ્નોના ઉકેલ અને આશીર્વાદ માટે લોકો લખતાં. 

આ તો સંસાર છોડીને સાધુ થયા અને બીજાના સંસારના પ્રશ્નો ઉકેલવામાં લાગ્યા. મેં શંકા કરી. 

વાત તો સાચી. એકવાર ડૉક્ટર સ્વામીને કોઈએ પૂછયું કે તમને સંસારથી વૈરાગ્ય કેવી રીતે થયો? 

સ્વામીએ જવાબ આપ્યો હતો કે અમને સંસારથી વૈરાગ્ય થયો તેથી સાધુ બન્યા એવું નહોતું પરંતુ યોગીજી મહારાજના હેતે કરી સાધુ બન્યા. પરંતુ પછી જેમ જેમ આ સંસારીઓના પ્રશ્નો વાંચતા ગયા તેમ તેમ વૈરાગ્ય દૃઢ થતો ગયો. ડૉક્ટર સ્વામી અગાઉ પત્રવ્યવહારનું કામ જોતાં હતાં. 

કોઈ તત્વજ્ઞાન, સાધના, ધ્યાનના પ્રશ્ન પૂછાય છે? 

મોટેભાગે નહીં. લોકોને સંસારની સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં વધુ રસ જણાય છે. 

મંદિરમાં આરતી પૂરી થાય એટલે જય બોલાય. તેમાં સ્વામીનારાયણ ભગવાનની જય, અક્ષર પુરૂષોત્તમની જય, ઘનશ્યામ મહારાજની જય, ગુણાતીતાનંદ સ્વામી મહારાજની જય, ભગતજી મહારાજની જય, શાસ્ત્રીજી મહારાજની જય, યોગીજી મહારાજની જય. પ્રમુખ સ્વામી મહારાજની જય, મહંત સ્વામી મહારાજની જય. 

મેં પ્રશ્ન કર્યો કે સ્વામિનારાયણ ભગવાન એટલે સહજાનંદ સ્વામી, અક્ષર પુરુષોત્તમમાં પુરુષોત્તમ એટલે પણ સહજાનંદ સ્વામી અને ઘનશ્યામ મહારાજ એટલે પણ સહજાનંદ સ્વામી તો પછી એક જ જય ત્રણવાર જુદી કરીને કેમ બોલાય? શું વિશિષ્ટાદ્વૈત મત મુજબ સ્વામિનારાયણ પરમાત્માનું નામ છે અને બાકી મનુષ્ય દેહધારી નામોની જય છે. 

તેમણે જવાબ કર્યો કે સ્વામિનારાયણ ભગવાન એટલે પરમાત્મા પરંતુ તે સહજાનંદ સ્વામી જ તો. પુરૂષોત્તમ પણ તેઓ અને ઘનશ્યામ મહારાજ તેમનું દીક્ષા પહેલાનું નામ અને તેમની મૂર્તિ પધરાવેલી તેથી તેમના નામની જય બોલાય છે. 

આ અક્ષર કોણ?

જવાબ મળ્યો ગુણાતીતાનંદ સ્વામી. 

શાસ્ત્રીજી મહારાજ નાની વયે સાધુ થયેલાં. તેમના ગુરુ વિજ્ઞાનંદ. વિજ્ઞાનંદ સહજાનંદ સ્વામી મહારાજના શિષ્ય તેથી તેમને સમર્થ ગુરુનું સાનિધ્ય. પરંતુ શાસ્ત્રીજી મહારાજને એકવાર સુરત સત્સંગ મહોત્સવમાં ભગતજી મહારાજ સાથે ભેંટ થઈ. ભગતજી મહારાજ મહોત્સવમાં આવેલાં, દરજીકામ કરતાં જાય, હાથીની ઝૂલ સીવતા જાય અને સત્સંગ કરતા જાય. ભગતજી મહારાજ સંસારી, તેમને સંતાનમાં એક પુત્ર. પરંતુ “જૂનાગઢના જોગી”ગુણાતીતાનંદ સ્વામી તેમના ગુરુ. શાસ્ત્રીજી મહારાજ તેમનો સત્સંગ સાંભળી તેમના તરફ આકર્ષાયા. તે જમાનો જાતિવાદનો. તેમને થયું જાતે દરજી અને જ્ઞાન અદ્ભુત. 

ભગતજી મહારાજને તેઓ મળ્યા એટલે ભગતજી મહારાજે તેમને પ્રશ્ન કર્યો, નિષ્ઠા થઈ? 

હા. સ્વામિનારાયણ ભગવાનમાં અતૂટ નિષ્ઠા છે.

અક્ષરની નિષ્ઠા છે?

તે વળી જુદી નિષ્ઠા શાની? અમારા ગુરૂએ સ્વામિનારાયણ ભગવાનની એક નિષ્ઠાનો બોધ આપ્યો છે પૂરતો છે.

અક્ષર અને પુરૂષોત્તમ એમ બંનેની નિષ્ઠા ન હોય તો તે નિષ્ઠા પૂરી થઈ ન કહેવાય. ભગતજી મહારાજે જવાબ આપ્યો. 

એવું તો મારા ગુરૂએ કહ્યું નથી તેથી ગુરૂ કહે નહીં ત્યાં સુધી ન મનાય. 

સારું તમારા ગુરૂ કહે તો માનશો? હું તમારા ગુરૂ પાસે આવીશ અને તેમના મોઢે કહેવડાવીશ. 

થોડાક સમય પછી, ભગતજી મહારાજ વિજ્ઞાનંદ સ્વામી પાસે મળવા ગયા. શાસ્ત્રીજી મહારાજ નાના, રૂમમાં ખાટલા નીચે સંતાઈ ગયા. બંને મહાપુરુષોનો વાર્તાલાપ શરૂ થયો. 

ભગતજી મહારાજે પૂછયું કે શું એ સાચું કે સહજાનંદ સ્વામી મહારાજે તેમના સ્વમુખે ગુણાતીતાનંદ સ્વામી અક્ષર છે એવું કહેલું? 

વિજ્ઞાનંદ સ્વામીએ રૂમમાં જોઈ કોઈ નથી તેની ખરાઈ કરી હા કહી. શાસ્ત્રીજી મહારાજે ખાટલા નીચે સંતાયેલા ત્યાંથી બહાર આવી વિજ્ઞાનંદ સ્વામીને પ્રશ્ન કર્યો કે તેમણે આ વાત કેમ છુપાવી? 

વિજ્ઞાનંદ સ્વામીએ જવાબ આપ્યો કે સહજાનંદ સ્વામી મહારાજના જીવનકાળમાં જ્યાં તેમને ભગવાન માનવા લોકો તૈયાર નહોતા ત્યારે અક્ષરને એટલે કે ગુણાતીતાનંદ સ્વામીને અક્ષર માનવા કોણ તૈયાર થાય? એટલે એ વાત છૂપાવી. તેમણે શાસ્ત્રીજીને કહ્યું કે આ વાત અહીં જ રહેવા દેજો. 

પરંતુ એમ શાસ્ત્રીજી માને ખરાં? તેમણે કહ્યું કે હવે તો આ વાત છાપરે ચડી બોલશે. તેમણે વડતાલ અક્ષર અને પુરુષોત્તમની મૂર્તિ પધરાવવા પ્રયાસ કરી જોયો પરંતુ સફળતા ન મળતા સંસ્થા સાથે ઘર્ષણમાં છેવટે વડતાલ છોડ્યું (૧૯૦૫) અને બોચાસણવાસી અક્ષર પુરૂષોત્તમ સ્વામિનારાયણ સંસ્થા (BAPS)ની સ્થાપના કરી (સન ૧૯૦૭). આમ ભગવાન સ્વામિનારાયણે સ્થાપેલી તેમના ભાઈના પુત્રોની સંસારી આચાર્ય પરંપરાથી છૂટા પડી તેમણે ગુરૂ પરંપરાની તે રીતે શરૂઆત કરી. 

શાસ્ત્રીજી મહારાજે પછીથી તેમના થકી બનતા મંદિરમા અક્ષર અને પુરુષોત્તમની બે મૂર્તિઓ સ્થાપિત કરવાનો નિશ્ચય કર્યો અને તેની શરૂઆત વઢવાણથી થઈ. સંચાલકોએ વઢવાણ મંદિરમાં બે મૂર્તિઓ સ્થાપિત કરી પરંતુ મધ્યમાં નહીં પરંતુ બાજુમાં અને પછીથી તેમના નામ નર-નારાયણ રાખ્યાં. સહજાનંદ સ્વામી મહારાજે પણ પોતાના જીવતાં પોતાની મૂર્તિ હરેકૃષ્ણ તરીકે વડતાલ મંદિરમાં પધરાવેલી. જેનો મુક્તાનંદ સ્વામીએ પણ વિરોધ કરેલો. 

મુખ્ય સંસ્થાથી છૂટા થવાથી શાસ્ત્રીજી મહારાજે હવે સાવ શૂન્યમાંથી સર્જન કરવાનું હતું. BAPS સંસ્થાના મંદિરો બનવા શરૂ થયા. પહેલાં બોચાસણ, પછી સારંગપુર, ગોંડલ, એક પછી એક મંદિરો બનતા ગયા. યોગીજી મહારાજ અને પ્રમુખ સ્વામી મહારાજ જોડાયા. 

પરંતુ ૧૯૬૨માં સોખડાવાળા હરિપ્રસાદસ્વામી ૪૦ સંતોને લઈ છૂટા પડ્યા તેથી સંસ્થાને મોટો ફટકો પડ્યો. સો દોઢસો સંતો હોય અને તેમાંથી ચાલીસ જતા રહે તો મોટું નુકસાન ગણાય.

સોખડાવાળા કેમ છૂટા થયા?

મુંબઈમાં બે હરિભક્તો સક્રિય. તેમણે સંપ્રદાયના નિયમોથી વિરુદ્ધ જઈ સ્ત્રીઓની સંગત અને સત્સંગ વધારતાં તેમને સંસ્થામાંથી બરખાસ્ત કરતાં તેમના સમર્થનમાં તે સંતો ગયેલા. 

BAPS સંસ્થાનો વિકાસ ધીમો શરૂ થયો. સંસ્થા ૧૯૪૭માં રજિસ્ટર્ડ થઈ અને ૧૯૫૦માં નારાયણસ્વરૂપદાસ સંસ્થાના પ્રમુખ બન્યા પછી પ્રમુખસ્વામી મહારાજ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયાં. પ્રમુખસ્વામી મહારાજના સમયમાં અનેક શિખર મંદિરો અને હરિમંદિરો થકી સંસ્થાની નામના દેશ વિદેશમાં ફેલાઈ અને એક ઈતિહાસ સર્જાયો. 

એક સાધુએ શું કરવાનું? શું ધ્યાન વગેરે થાય છે?

સ્વામિનારાયણ ભગવાને શિક્ષાપત્રીમાં ઠરાવ્યું છે તેમ સાધુએ દિનચર્યા કરી જીવન જીવવાનું. તેમાં બ્રાહ્મ મુહૂર્તમાં ઉઠવું, નાહી ધોઈ પૂજા કરવી, મંત્રજાપ માળા કરવી, દેવ દર્શન કરવાં, આરતી પછી સંસ્થાએ સોંપેલા કાર્યોમાં લાગી જવું. અક્ષર પુરષોત્તમમાં નિષ્ઠા દૃઢ રાખવી. 

નિષ્ઠા એટલે નિષ્ઠા. પછી દૃઢ એટલે કેવી?

જેમ આપણે લીમડો જોઈ તેને લીમડો દૃઢ રીતે માની લીધો પછી કોઈ આવી કહે કે આ પીપળો છે, વડ છે, તો આપણે માનીએ ખરાં?

એકવાર અક્ષર પુરૂષોત્તમનાં નિષ્ઠા દૃઢ થઈ અને તે સ્વામિનારાયણ ભગવાન પોતે જ છે તેમ કબૂલ થયું પછી તેમના નામની માળા અને સેવા કાર્ય એજ સાધના છે.

મેં સત્સંગ વાર્તા માટે સ્વામીનો આભાર માન્યો અને વિદાય લીધી.

વાર્તાલાપથી એટલું સમજાયું કે સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયોમાં BAPSનો મુખ્ય ભેદ “અક્ષર પુરૂષોત્તમ” છે. પુરુષોત્તમ એટલે પરમાત્મા, સર્વોપરી સત્તા, નારાયણ; અને અક્ષર એટલે અક્ષર બ્રહ્મ જે સદેહે આપણી વચ્ચે વિચરણ કરે. સ્વામિનારાયણમાં સ્વામી એટલે દેહધારી ગુરુ, અક્ષર; અને નારાયણ એટલે પુરુષોત્તમ. મૂળે રાધા અને કૃષ્ણ, લક્ષ્મી અને નારાયણ, નર અને નારાયણ, ગુરૂ અને ગોવિંદ, ભક્ત અને ભગવાનના વિશિષ્ટાદ્વૈત દર્શન નજીકનું દર્શન ગણી શકાય. 

અહીં દેહધારી સહજાનંદ સ્વામી મહારાજને ભગવાન-પરમાત્મા, પુરૂષોત્તમ તરીકે સ્વીકૃતિ છે. શ્રીરામ અને શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન પણ દેહધારી હોવા છતાં ભગવાન-પુરૂષોત્તમ તરીકે આપણાં દેશમાં પૂજાય છે. 

અહીં પુરૂષોત્તમ ભગવાન, અક્ષરધામ, માયા, ઈશ્વર અને જીવ સનાતન-શાશ્વત મનાયા છે. 

ભગવાન સ્વામિનારાયણ (પુરૂષોત્તમ) પોતે એક અક્ષર-ગુરુનો દેહાંત થતાં તરત નવા વરાયેલા ગુરુમાં પ્રકટ થઈ જીવોનું કલ્યાણ કરતા રહે તે સંપ્રદાયની શ્રદ્ધાની મુખ્ય ચાવી છે. મનુષ્ય દેહે અક્ષર (ગુરૂ) મોક્ષદાતા છે. ભૌતિક દેહ જતાં અક્ષર, અક્ષરધામમાં રહે; પરંતુ પૃથ્વી પર સદેહે તે પુરૂષોત્તમનું સાકારરૂપ ગણાય, જેના થકી તેમને સમર્પિત જીવો મોક્ષની ગતિ કરે. 

અક્ષરધામ તો દરેક જીવના હ્રદયમાં છે જ્યાં અધિદૈવ વિરાજમાન છે. બસ ત્યાં સુધી પહોંચવાનો રસ્તો શોધવો રહ્યો. ગીતામાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અધ્યાય ૮માં કહે છે કે બ્રહ્માના દિવસે જીવોના જન્મ થકી બનતી વ્યક્ત સૃષ્ટિ અને બ્રહ્માની રાત્રિમાં તેમનો વિલય થતાં અવ્યક્ત સૃષ્ટિની પેલે પાર જે અવ્યક્ત છે જેની સત્તાનો કદી લોપ થતો નથી તે પરમ ધામને પામનારો જીવ જન્મ મૃત્યુના ચક્રમાંથી મુક્ત થઈ જાય છે. 

ભગવાન સ્વામિનારાયણ જન્મ્યા એપ્રિલ ૩, ૧૭૮૧માં અને અક્ષરધામ ગયા જૂન ૧, ૧૮૩૦. ૪૯ વર્ષની આયુમાં તેમણે વચનામૃત અને શિક્ષાપત્રી થકી સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયને અમરતા બક્ષી. 

સ્વામી નારાયણ મંદિર 

નાગપુર

૨૧ નવેમ્બર ૨૦૨૫

તા.ક.

૧) સહજાનંદ સ્વામી (મૂળ નામ ઘનશ્યામ પાંડે, જન્મઃ છપૈયા, ઉત્તરપ્રદેશ; તા. ૩ એપ્રિલ ૧૭૮૧; મૃત્યુઃ ગઢડા, તા. ૧ જૂન ૧૮૩૦)

૨) ગુણાતીતાનંદ સ્વામી (મૂળ નામ મૂળજી જાની/શર્મા, જન્મઃ ભાદરા, ગુજરાત, તા. ૨૮ સપ્ટેમ્બર ૧૭૮૪; મૃત્યુઃ ગોંડલ તા. ૧૭ ઓક્ટોબર ૧૮૬૭)

૩) ભગતજી મહારાજ (મૂળ નામ પ્રાગજી દરજી, જન્મઃ મહુવા, ગુજરાત, તા. ૨૦ માર્ચ ૧૮૨૯; મૃત્યુઃ મહુવા તા. ૭ નવેમ્બર ૧૮૯૮)

૪) શાસ્ત્રીજી મહારાજ (મૂળ નામ ડુંગરભાઈ પટેલ, જન્મઃ મહેલાવ, ગુજરાત, તા. ૩૧ જાન્યુઆરી ૧૮૬૫;  મૃત્યુઃ સારંગપુર તા. ૧૦ મે ૧૯૫૧)

૫) યોગીજી મહારાજ (મૂળ નામ ઝીણાભાઈ વસાણી, જન્મઃ ધારી, ગુજરાત, તા. ૨૩ મે ૧૮૯૨; મૃત્યુઃ મુંબઈ તા. ૨૩ જાન્યુઆરી ૧૯૭૧)

૬) પ્રમુખ સ્વામી મહારાજ (મૂળ નામ શાંતિલાલ પટેલ, દીક્ષાંત નામ નારાયણસ્વરૂપદાસ; જન્મઃ ચાંસદ, ગુજરાત, તા. ૭ ડિસેમ્બર ૧૯૨૧; મૃત્યુઃ સારંગપુર, તા. ૧૩ ઓગસ્ટ ૨૦૧૬)

૭) મહંત સ્વામી મહારાજ; સંસ્થાના વર્તમાન વડા (મૂળ નામ વિનુભાઈ પટેલ, દીક્ષાંત નામ કેશવજીવનદાસ, જન્મઃ જબલપુર, મધ્યપ્રદેશ, તા. ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૧૯૩૩.

Read More