હીલ્લી–લીલીની જોડી : નવનિર્માણથી નારોલ
લોકવાર્તાઓમાં ઘણી વાર એક નાનકડી ચિનગારી આખા પ્રદેશનો ઇતિહાસ બદલી નાખે છે. એવી જ એક ચિનગારી અમદાવાદની એલ.ડી. એન્જિનિયરિંગ કોલેજના મેસમાંથી નીકળી. વિદ્યાર્થીઓની મેસ ફીમાં વધારો થયો, અને ૨૦ ડિસેમ્બર ૧૯૭૩ના રોજ ઉઠેલો વિરોધ જાન્યુઆરી આવતાં આખા ગુજરાતમાં નવનિર્માણ આંદોલન બની ધગધગ્યો. શહેરોમાં કર્ફ્યૂ, ગોળીબાર અને અશાંતિ છવાઈ ગઈ. અનેક યુવાનો શહીદ થયા. અંતે ૯ ફેબ્રુઆરીએ મુખ્યમંત્રી ચીમનભાઈ પટેલે રાજીનામું આપ્યું અને ૧૬ માર્ચે વિધાનસભાનું વિસર્જન થતાં રાજ્યમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાગ્યું.
હું તે વખતે ધોરણ–૯માં હતો. શાળાઓ બે મહિનાથી વધુ બંધ રહી. વાર્ષિક પરીક્ષાઓ રદ થઈ ગઈ અને અમને સામૂહિક રીતે આગળના ધોરણમાં ચડાવી દેવાયા. માત્ર મેટ્રિકની પરીક્ષા લેવાઈ અને તેમાં ગ્રેસ માર્ક્સ મળ્યા. શહેરનું ભણતર અટકી ગયું, એટલે અમારો રસ્તો ગામ તરફ વળી ગયો.
ખુશાલભાનું ઘર
અમારા ગામમાં પિતાના મોટાભાઈ ખુશાલભા રહેતા. ઘરમાં પત્ની કુંવરબા અને ત્રણ દીકરીઓ—હીરા, લીલા અને કમળા. ગરીબી એમના આંગણે કાયમી મહેમાન હતી.
ખુશાલભા ક્યારેક અમદાવાદની મિલમાં કામ કરતા, પણ ગામે પાછા ફર્યા પછી જીવન ઢળતું ગયું. જૂના કર્જ, ગીરવે ગયેલી જમીન અને નસીબની માર—છેવટે જમીન પરનો અધિકાર પણ ગયો. પછી ખુશાલભા ગામેગામ જૂના કપડાં વેચવાની ફેરી કરે; કુંવરબા ખેતરમાં દહાડીએ જાય; અને પાક ઊતરી જાય પછી ખેતરમાં વઢાયા પછી રહી ગયેલા દાણા હલો કરીને વીણી લાવે. એ દાણા જ એમના ઘરના ભાથામાં રોટલી બની ચડે.
ત્યારે રેશનની દુકાનો પણ ક્યાં સહેલી! ક્યારે માલ આવે, ક્યારે ખલાસ થઈ જાય—ગરીબને ખબર જ ન પડે. એટલે મજૂરીનું અનાજ જ એમનો સાચો આધાર.
ગામડાની ગરીબી માણસને વૃદ્ધ બનાવતી નહોતી; જુવાનીમાં જ ઘડપણ શીખવી દેતી.
હીલ્લી–લીલી
હીરા સોળ વર્ષની, લીલા બાર વર્ષની અને કમળા હજુ આઠ વર્ષની. હીરા મા સાથે મજૂરીએ જાય, રસોડું સંભાળે અને નાની બહેનોને ઉછેરે. લીલા તો એની પડછાયા જેવી. કુટુંબમાં સૌ એમને પ્રેમથી હીલ્લી–લીલી કહી બોલાવતા.
ખુશાલભાના મનમાં એક જ ચિંતા—“દીકરીને સારો ઘર મળે.”
અમારી મોટી ફૂઈ માણેકની દીકરી ભડાણા ગામે પરણેલી. ત્યાંથી વાત આવી—દિયર હીરાલાલ માટે. હીરી અને હીરો; નામનો મેળ પણ જાણે ભાગ્યે જ લખેલો. વાત પાકી થઈ.
પછી ખુશાલભાએ વિચાર્યું—“એક ખર્ચે બે કારજ.” એ જ ગામમાં નટુભાઈ નામનો સીધાસાદો યુવક મળ્યો અને લીલાનું સગપણ પણ ત્યાં જ નક્કી થયું. આમ હીલ્લી–લીલીની જોડી એક જ ગામે પરણવાની થઈ.
અખાત્રીજ—૨૫ એપ્રિલ ૧૯૭૪. ભટારિયા ગામમાં એક જ માંડવે બે બહેનોના લગ્ન થયા. ખુશાલભાએ ગરીબી વચ્ચે પણ હેતનો જમણવાર કર્યો. વિરમગામથી સામાન મંગાવ્યો. આજે પણ આંખ સામે એ દૃશ્ય તરવરે છે—ઉકળતા ચરુમાંથી શાક કાઢતાં કાંસાનું તાંસળું તૂટી ટુકડા થઈ ગયું હતું.
અણવરની મજા
હું હીરાબેનનો અણવર અને બળદેવભાઈ લીલાબેનનો. તે વખતે કન્યા ત્રણ કે પાંચ દિવસ સાસરે રોકાતી, એટલે અમને પણ ભડાણા ગામે રહેવાનો લહાવો મળ્યો.
અમે બંને તેર વર્ષના. મારા પાસે તો નવા કપડાં પણ નહોતા. ચાલીના પડોશી પ્રહલાદ પાસેથી રાજેશ ખન્ના સ્ટાઈલના બે શર્ટ ઉધાર લઈ ગયો હતો—ગોળ કોલર અને ગોળ કિનારીવાળા. એ જ અમારી ફેશન!
બનેવી હીરાલાલ અને તેમના મોટાભાઈ મોહન અમને સાળા તરીકે રાજાની જેમ રાખે. સવારે સેવની શીરીમણી, બપોરે સીરો અને રાત્રે ઘી છલકાતી ખીચડી—અણવર માટે એથી મોટું સ્વર્ગ શું હોય!
ભરવાડનું ગામ
દિવસભર અમે ગામના પાદર તળાવ પાસે રખડતા. ત્યાં પહેલી વાર રંગબેરંગી વસ્ત્રોમાં, હાથમાં ડાંગ લઈને ઢોરોને પાણી પીવડાવવા આવતા માણસો જોયા. મને અચરજ થયું. ગામમાં તો સૌ સફેદ કપડાં પહેરે!
પૂછતાં ખબર પડી—“એ ભરવાડ છે.”
ભડાણા ભરવાડોનું ગામ ગણાતું. એટલું કે ગામમાં શાંતિ રહે માટે બે તળાવ હતાં—એક ભરવાડોનું, બીજું પટેલોનું. પાણી પણ સમાજ પ્રમાણે વહેંચાતું, પણ રોજીંદા જીવનમાં સૌ એકબીજાની જરૂરિયાત બનતા.
એ સવારો…
ગામની સૌથી સુંદર યાદ કોઈ મેળાની નથી.
વહેલી સવારે મંદિરની ઘંટડી વાગે એ પહેલાં જ આખું ગામ જાગી જતું. ક્યાંક ગૃહિણીઓ ચૂલો સળગાવે, ક્યાંક પુરુષો દિશાએ જાય, ક્યાંક ખેડૂત ખેતર તરફ નીકળે. કોઈ ઉતાવળ નહીં, કોઈ માનસિક તાણ નહીં. વર્ષનું ચક્ર વાવેતર, લણણી અને વાઢણીથી ફરતું; બાકીના દિવસો જીવન ધીમે ધીમે વહેતું.
ગામમાં ઉંમર વર્ષોથી નહીં, દિવાળીઓથી માપાતી. જેણે વધુ દિવાળીઓ જોઈ હોય, તે મોટિયાર અને સૌના આદરનો અધિકારી.
કાકાનું હેત
હીરાબેન મારા પિતાને અત્યંત વ્હાલી. દીકરીનો પ્રસંગ આવે ત્યારે ગરીબી પણ તેમના હેત સામે નાની પડી જતી. હીરાના સીમંતમાં ચાંદીની ઝાંઝરી કરાવવા પૈસા ન હતા, ત્યારે તેમણે પોતાની આંગળીની વીંટી કપાવી દીધી અને પ્રસંગની લાજ રાખી હતી. એક વાર હીરાબેન તેમને ઘેર આવી ત્યારે જમવામાં લાપસીમાં, ઘરમાં ઘી ન હોવાથી મારી બાએ તેલ પીરસ્યું. હીરા જમીને નીકળ્યા પછી મારા પિતાને વાતની ખબર પડી. તેઓ તરત મારતી રીક્ષાએ બહેનને પાછી બોલાવી લાવ્યા, બજારમાંથી ઘી મંગાવ્યું અને ઘીવાળી લાપસી ફરી પીરસી. દીકરીએ ઘીનો કોળિયો લીધો પછી જ તેમના જીવને જંપ વળ્યો. એવા હતા અમારા પિતા ખેમચંદ વાલજી—ગરીબ જરૂર, પણ દીકરીના માનમાં કદી ગરીબ નહીં.
બાવન વર્ષ પછી
સમય પાંખો લગાવી ઉડી ગયો.
આજે બાવન વર્ષ પછી હીરાબેનના ઘેર જવાનું થયું. સવારે ઊઠ્યો ત્યારે કોઈ યોજના નહોતી. ઉજ્જવલને રજા હતી, મારે ડેન્ટલ હોસ્પિટલ જવાનું હતું. અચાનક મન બોલ્યું—“ચાલ, નારોલ જઈ આવીએ.”
ના ઉજ્જવલને કહ્યું, ના લક્ષ્મીને. બસ, ગૂગલ ચાલુ કર્યું.
પણ ગૂગલે પણ જાણે લોકવાર્તાનો રસ લીધો. પૂજા નગરને બદલે પૂજા ફાર્મ પહોંચાડી દીધા. પછી પોલીસ ચોકી, પછી ખોટો ડી–૬ નંબર, પછી સાત માળિયા, પછી લક્ષ્મીપરા… અંતે ખબર પડી—ચામુંડાનગર, બી બ્લોક, પહેલો માળ, મકાન નંબર ૧૦૬.
ભાણી રમિલા નીચે લેવા ઊભી હતી.
હીરાલાલ બીમારીમાંથી સાજા થઈ રહ્યા હતા. બીપી વધી જતાં છ બાટલા ચડાવવાના આવ્યા હતા. વાતોમાં હૂંફ હતી, પણ ચહેરા પર ઉંમરનો થાક દેખાતો હતો. એટલામાં રમિલાનો ફોન ગયો અને હીરાબેન એલ.જી. હોસ્પિટલમાંથી દોડી આવી. ભાઈને જોઈને એની આંખો ભીની થઈ ગઈ.
ચુંવાળની દીકરી ભાઈના ઓવારણા ન લે ત્યાં સુધી મળાપ અધૂરો જ રહે.
અમીયાપુર
હીરાબેન શું કહે? ઘર તરફ નજર કરી કહે,
“ભાઈ, હવે આટલે પહોંચ્યા.”
એક BHK. લગભગ ત્રીસ ચોરસ મીટર. પ્રધાનમંત્રી ઝૂંપડા પુનર્વસન યોજનાનું મકાન. તેમણે નારોલની ઝૂંપડપટ્ટીમાં ચાલીસ વર્ષ કાઢ્યાં. એક વખત દીકરીના લગ્નમાં છાપરાને આગ લાગી અને જે હતું તે પણ રાખ થઈ ગયું. વર્ષો મજૂરી કરી. છેલ્લે પ્રધાનમંત્રી પુનર્વસન યોજનામાં વસાહત મંજૂર થતાં, ઝૂંપડા ખાલી કર્યા. પાંચ વર્ષ ભાડે રહ્યા; બિલ્ડર દર મહિને છ હજાર આપતો રહ્યો. અને હવે પાંચ મહિના થયા, આ નાનકડા ફ્લેટમાં એમનું આખું અમીયાપુર વસ્યું છે.
એમના અંતરમાંથી સહજ શબ્દ નીકળ્યા—
“મોદી સાહેબ ઝિંદાબાદ.”
હું ગરીબના હૈયામાં ઘર મળ્યાનો હરખ સાંભળતો હતો.
ઘર મળ્યું, ઘરપણું હજી બાકી
સરકાર પણ કેવી! માથે છત આપી, પણ ઘરમાં પાણી પહોંચાડવાનું ભૂલી ગઈ. વસાહત માટે બિલ્ડરે એક બોર તો બનાવ્યો, પણ તેનું વીજળીનું ₹૮૪,૦૦૦નું બિલ ભરવાનું બાકી છે. હવે વસાહતીઓ પોતે ઉઘરાણું કરીને એ રકમ ભેગી કરવા મથે છે, પણ હજી મેળ પડ્યો નથી. ઉપરથી દર મહિને મેઈન્ટેનન્સનું ઉઘરાણું અલગ. ત્રણ મહિનાથી સૌ દોડધામ કરે છે, પણ બિલ્ડર સોસાયટીની નોંધણીની કામગીરી પૂરી કરી આપતો નથી. નિરક્ષર કે અલ્પશિક્ષિત આ વસાહતીઓ માટે વરસોની ઝૂંપડપટ્ટી પછી મળેલું ઘર આનંદનો પ્રસંગ બનવું જોઈએ; પણ પાણી, વીજળી, મેઈન્ટેનન્સ અને નોંધણીની ચિંતા એ આનંદને ધીમે ધીમે નંદાવી રહી છે. છત તો મળી, હવે ઘરપણું ક્યારે મળશે એની રાહ છે.
ઘણી ખમ્મા
મારા પિતાને અમદાવાદમાં પોતાનું પચાસ ચોરસ મીટરનું ઘર મેળવતાં છપ્પન વર્ષ લાગ્યાં હતાં. એ સંઘર્ષ મેં જોયો હતો. એટલે હીરાબેન અને હીરાલાલે ગરીબીની કેટલી અગ્નિપરીક્ષા આપી હશે, એ સમજવામાં મને વાર ન લાગી.
આખું આયખું મજૂરી કરવી. સંતાનો ઉછેરવા. પરણાવવા. સીમંત સાચવવા. બીમારી સામે ઊભા રહેવું. મહેમાનગતિ નિભાવવી. અને આ બધામાં સંસ્કાર, ચારિત્ર્ય અને પિયરની લાજ કદી ન છોડવી.
હીલ્લી–લીલીની જોડીમાંથી આજે એક વૃદ્ધ બહેન સામે બેઠી હતી; પરંતુ એની આંખોમાં હજુ એ જ સોળ વર્ષની હીરા ઝળહળતી હતી.
મારા મનમાંથી માત્ર એક જ શબ્દ નીકળ્યો—
ઘણી ખમ્મા, બહેન.
૨૨ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬