ભાવતું ભોજન (શાકાહારી)

 ભાવતું ભોજન (શાકાહારી)

શિયાળો એટલે સ્વાદની ઋતુ. અત્યારે બધા જ શાકભાજીમાં અમૃત જેવો સ્વાદ આવે છે. શિયાળામાં આપણી પાચનશક્તિ તીવ્ર હોય છે, એટલે ખાધેલું સહેલાઈથી પચી જાય છે અને શરીર એવો સંગ્રહ પણ કરી લે છે કે જે બાકીના નવ મહિના સુધી કામ આવે. ઉનાળામાં પ્રવાહી વધારે જોઈએ અને ચોમાસામાં પાચન મંદ હોય એટલે ઘન અને પ્રવાહી—બંને પ્રકારના ખોરાક ઓછા લેવાય. તેથી ડિસેમ્બર–જાન્યુઆરી–ફેબ્રુઆરીનો ઉત્તમ ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

૧) દરરોજ એક ચમચી કચરિયું અને એક ચમચી ચ્યવનપ્રાશ ખાવો.

૨) લાલચટ્ટા ગાજરનું શાક, સલાડ અને હલવો—બધું જ ખાવા જેવું. રોજ ખવડાવો. ગાજર-મેથી, ગાજર-મટર, ગાજર-ફૂલકોબી, ગાજર-રીંગણ. ગાજરનો રસ આંખો માટે ઉત્તમ છે. ગાજરનો હલવો તો રોજ પણ ખાઈ શકાય.

૩) મેથી વાયુહર છે અને કાર્યશક્તિ વધારે છે. મેથી-રીંગણ, મેથી-વંતાક, મેથી-બટાકા, મેથી-ગાજર, મેથી-મટર—થોડી કડવી હોવા છતાં સ્વાદિષ્ટ લાગે. મેથીના ગોટા તો બસ ટેસડા પડી જાય.

૪) લીલી હળદરનું શાક દર રવિવારે મળે તો મજા પડી જાય.

૫) રીંગણનો ઓળો, ભરેલાં રીંગણ, રીંગણ-બટાકા, મિક્સ વેજિટેબલ્સ—શિયાળામાં જેટલા ખવાય તેટલા ખાઈ લો. રીંગણ, રીંગણાં અને વંતાક શિયાળામાં રાજાનું પદ ધરાવે છે.

૬) પાલક આંખો માટે લાભદાયક છે અને હિમોગ્લોબિન વધારવામાં મદદ કરે છે. પાલકનો સૂપ, પાલક-દાળ, પાલક-પનીર—કોને ન ભાવે? અઠવાડિયામાં બે વાર તો પાલક હોવો જ જોઈએ.

૭) લીલા મરચાં—ગમે તેટલા તીખા હોય, પણ વિટામિન Cથી ભરપૂર. આથેલાં મરચાં તો લંચમાં ચાર-પાંચ સરળતાથી ખવાઈ જાય.

૮) ટામેટાં પણ શિયાળામાં ભરપૂર મળે. લાલચટ્ટાં ટામેટાં પોટેશિયમથી સમૃદ્ધ હોય છે અને યાદશક્તિને તરોતાજી રાખે છે. સફરજન ન ખવાય તો ચાલે, નારિયેળનું પાણી ક્યારેક પીવાય, પરંતુ પાકાં ટામેટાં તો રોજ ખવાય. શાકમાં છેલ્લે એક ટામેટું ઉમેરો તો સ્વાદ વધે.

૯) પાપડી, વટાણા અને તુવેરને કેમ ભૂલાય? એ ચેતાતંત્રને સક્રિય કરે છે. એકલા બનાવો કે અન્ય શાક સાથે—સ્વાદ અનોખો જ હોય. ભાત-વટાણા કોને ન ભાવે? પરંતુ વટાણા વેરી ન નાખતા!

૧૦) બટાકા, શક્કરિયા, રતાળુ, ગરાડુ વગેરે કંદ શાકમાં ભળે છે. ઊંધિયું કે ઊંબાડિયું બન્યું હોય તો બસ, ખાતાં જ રહીએ.

૧૧) દૂધી, સરગવો, કોળું, આદુ, લીંબુ, કોથમીર, લીલું લસણ, લીલી ડુંગળી—જે ઉમેરવું હોય તે ઉમેરજો. 

૧૨) બાજરીનો રોટલો, ઘી અને લીલું લસણ નરણા કોઠે પંદર દિવસ ખાવાથી વરસ આખું સારું જાય. 

૧૩) કોથમીરની ચટણી તો રોજ ભોજનને શણગારે.

૧૪) મનગમતું મોળું કે તીખું મરચું, રાજાપુરી કે સેલમ હળદર, જીરુ-રાઈ-હિંગનો વઘાર, સપ્રમાણ મીઠું અને સાથે ગરમાગરમ બાજરી કે ઘઉંના રોટલા—ખાવામાં કોણ પાછળ રહે?

૧૫) શિયાળામાં ચોખાની ખીચડી તો સૌ ખાય, પરંતુ બાજરાની, કોદરીની કે મિક્સ ધાનની ખીચડી ખાવાવાળો સાચે શિયાળો માણે. ખીચડીમાં લસબસ ઘી તો હોવું જ જોઇએ. 

૧૬) જમવામાં ગાયનું ઘી હોય કે ભેંસનું—પણ મગ, બટાકા અને રીંગણ જો ઘીમાં વઘાર્યા હોય તો પછી કોઈ તેલને હાથ ન લગાડે.

૧૭) વઘારમાં તલનું તેલ અને તળવામાં મગફળીનું તેલ વાપરે તે જ રસોડાનો સાચો રાજા કે રાણી બની શકે.

૧૮) તલના તેલની માલિશ કરી રોજ ઊના પાણીથી નહાવાવાળો માણસ હજારોમાં પણ ચમકીલો દેખાય.

૧૯) પંજાબના કીનીયા અને નાસિકના સંતરા, રોજ એક ગ્લાસ સરબત પીવાનો આનંદ ન ચૂકતા. 

શિયાળો આવ્યો છે—ચાલો, ઝટપટ તેનો સ્વાદ અને આનંદ માણીએ. માર્ચ-એપ્રિલ આવતા જ ઘણું બધું મોંઘું થઈ જશે અને ગાયબ થઈ જશે. 

૧૮ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫

Favourite Winter Foods (Vegetarian)

Winter is the season of flavour. At this time of the year, almost every vegetable tastes like nectar. Our digestive power is at its strongest during winter, so food is digested easily, and the body also builds reserves that sustain us through the remaining months of the year. In summer we require more fluids, while during the monsoon digestion becomes sluggish, reducing our appetite for both solid and liquid foods. Therefore, the months of December, January, and February should be enjoyed to the fullest.

1. Eat one teaspoon each of Kachariyu (a traditional winter sesame preparation) and Chyawanprash every day.
2. Bright red carrots are a winter delight. Enjoy them as a vegetable, salad, juice, or halwa. Serve them daily. Try combinations such as carrot with fenugreek, peas, cauliflower, or eggplant. Fresh carrot juice is excellent for eye health, and carrot halwa is delicious enough to enjoy every day.
3. Fenugreek (methi) helps relieve digestive discomfort and improves vitality. Methi with eggplant, potatoes, carrots, or peas makes excellent dishes. Though slightly bitter, it is wonderfully flavourful. Fresh methi fritters (gota) are simply irresistible.
4. If you can prepare fresh green turmeric curry every Sunday, winter becomes even more enjoyable.
5. Winter is the season of eggplant (brinjal). Roast it for baingan bharta, stuff it, cook it with potatoes, or include it in mixed vegetables. Eat as much as you can while it is at its best. In winter, eggplant truly deserves the title of the king of vegetables.
6. Spinach is beneficial for the eyes and helps improve haemoglobin levels. Spinach soup, spinach dal, or palak paneer—who doesn’t enjoy them? Spinach should appear on the menu at least twice a week.
7. Green chillies, however hot they may be, are packed with Vitamin C. Pickled green chillies are so delicious that one can easily enjoy four or five with lunch.
8. Winter also brings an abundance of tomatoes. Their rich red colour reflects their abundance of nutrients, especially potassium. They help keep the mind refreshed and memory active. Apples are optional, coconut water may be occasional, but ripe tomatoes deserve a place on the table every day. Even adding one fresh tomato at the end of cooking enhances the flavour of a vegetable dish.
9. How can one forget broad beans (papdi), green peas, and fresh pigeon peas (tuver)? They nourish the nervous system and are delicious whether cooked alone or combined with other vegetables. Who doesn’t enjoy rice with green peas? Just don’t overcook the peas!
10. Winter also offers delicious root vegetables such as potatoes, sweet potatoes, yams, and purple yams (garadu). When prepared as Undhiyu or Umbadiyu, they become a feast worth savouring.
11. Bottle gourd, drumsticks, pumpkin, ginger, lemon, coriander, green garlic, and spring onions—add whichever ingredients you like to enrich your meals.
12. Eating bajra (pearl millet) rotla with generous ghee and fresh green garlic for fifteen days in winter is believed to keep one healthy throughout the year.
13. Fresh coriander chutney adds life to every meal and deserves a place on the table every day.
14. Mild or hot chillies according to your taste, quality turmeric, cumin, mustard seeds, asafoetida for tempering, the right amount of salt, and hot bajra or wheat rotis—who could resist such a meal?
15. Everyone enjoys rice khichdi in winter, but those who relish bajra khichdi, kodri (kodo millet) khichdi, or mixed-grain khichdi truly experience the season. And of course, khichdi should always be served with a generous dollop of melted ghee.
16. Whether the ghee comes from a cow or a buffalo hardly matters. Once moong dal, potatoes, and eggplant are tempered in pure ghee, ordinary cooking oil loses its appeal.
17. A truly accomplished cook uses sesame oil for tempering and groundnut oil for frying. That is the hallmark of a master kitchen.
18. A daily massage with warm sesame oil, followed by a bath with warm water, leaves a person’s skin glowing and radiant.
19. Do not miss the sweetness of Kinnow oranges from Punjab or the famous oranges of Nashik. Enjoy a glass of fresh orange juice every day during the season.

Winter has arrived—let us enjoy its flavours while they last. By March and April, many of these seasonal delights will become expensive or disappear from the markets altogether.

18 December 2025