The Gujarati New Year
Have you ever wondered why Gujarat is perhaps unique in celebrating its New Year on the day following Diwali, while our neighbouring states of Maharashtra, Madhya Pradesh and Rajasthan generally begin their New Year on the first day of the bright fortnight of Chaitra (March–April)?
The Vikram Samvat era, beginning in 57 BCE, was initially known as Krita Samvat. It came to be known as Vikram Samvat from around the ninth century. The Gurjara-Pratihara rulers introduced its use in Gujarat’s administration, and the Solanki kings who succeeded them further carried forward this tradition.
Meanwhile, Jain and Vaishnava Hindu entrepreneurs held considerable sway over Gujarat’s trade, commerce and ports. According to Jain tradition, Lord Mahavira attained Nirvana on Diwali, and the following day marks the beginning of Veer Nirvana Samvat. It is also believed that Gautama Swami, Mahavira’s chief disciple, attained Kevala Gyan (omniscience) on that day, adding another reason for its celebration as the New Year.
What would a Jain merchant be if he could not find a way to harmonise two traditions?
They put their mercantile wisdom to work! Instead of keeping the two religious traditions apart, they ingeniously brought them together. They retained the day after Diwali as the beginning of the New Year in accordance with their religious tradition, while adopting Vikram Samvat for year-numbering and commercial transactions. The tradition of Chopda Pujan—worshipping new account books—became the enduring symbol of this ingenious synthesis.
Who does not know Muhammad bin Tughlaq, the eccentric Sultan famous for emptying his treasury through his experiments? Jain Acharya Jinaprabha Suri, who had gained considerable influence at his court, is credited with persuading the Sultan to celebrate Diwali at state expense. If our governments celebrate the festival today, why should that surprise anyone?
Our clever Gujarati merchants did not merely mix sugar into milk; they knew how to bring one account book into harmony with another!
The Gujarati New Year is therefore much more than a change of calendar. It reflects Gujarat’s distinctive culture of coexistence, mutual accommodation and commercial ingenuity.
There is a difference of 470 years between Veer Nirvana Samvat and Vikram Samvat. Accordingly, today marks the beginning of Vikram Samvat 2083 and Veer Nirvana Samvat 2553.
Wishing everyone a very Happy Bestu Varas, filled with happiness, harmony, good health and prosperity!
10 November 2026
બેસતું વર્ષ
ક્યારેય વિચાર્યું છે કે દેશમાં એકમાત્ર ગુજરાત જ દિવાળીના બીજા દિવસે નવા વર્ષની ઉજવણી કરે છે? આપણાં પડોશી રાજ્યો મહારાષ્ટ્ર, મધ્યપ્રદેશ અને રાજસ્થાનમાં સામાન્ય રીતે ચૈત્ર મહિનાની સુદ એકમે નવા વર્ષની ઉજવણી કરે છે.
વિક્રમ સંવતની મૂળમાં ઈસવીસન પૂર્વે 57થી શરૂ થયેલો અને કૃત સંવત તરીકે જાણીતો હતો પરંતુ તેને નવમી સદીથી વિક્રમ સંવત નામ મળ્યું. ગુજરાતના વહીવટમાં તેને પહેલાં ગુર્જર પ્રતિહાર શાસકોએ લાગુ કર્યો અને તેમના પછી આવે સોલંકી રાજાઓએ ફેલાવ્યો.
બીજી તરફ, વેપાર-ધંધા અને બંદરો પર જૈન અને વૈષ્ણવ સાહસિકોનો દબદબો હતો. જૈન પરંપરા અનુસાર દિવાળીના દિવસે ભગવાન મહાવીર સ્વામીએ નિર્વાણ પ્રાપ્ત કર્યું હતું અને તેના બીજા દિવસથી વીર નિર્વાણ સંવતની શરૂઆત થાય છે. તે દિવસે ગૌતમ સ્વામીને જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું તેથી તે નવ વર્ષ તરીકે ઉજવવામાં આવ્યું.
બે પરંપરાનો સમન્વય ન કરે તો જૈન વેપારી શાના?
તેમણે વાણિયા બુદ્ધિ વાપરી. તેમણે બંને ધાર્મિક પરંપરાઓને અલગ રાખવાને બદલે સુંદર રીતે એકબીજા સાથે જોડી દીધી. દિવાળીના બીજા દિવસને નવા વર્ષની શરૂઆત તરીકે તેમની પરંપરામાં જાળવી રાખી, અને વર્ષગણતરી તથા વેપારી વ્યવહારોમાં વિક્રમ સંવત અપનાવી લીધો. નવી હિસાબી ચોપડીઓના પૂજનની ચોપડા પૂજનની પરંપરા આ સમન્વયનું પ્રતીક બની.
મહંમદ તુઘલક ગાંડાને કોણ ન જાણે? તિજોરી ખાલી કરી પ્રયોગો કરતાં એ સુલતાનને તેમની નજીક થઈ ગયેલાં જૈન આચાર્ય જિનપ્રભા સૂરીજીએ એવો પાઠ પઢાવ્યો હતો કે તેણે તિજોરી ખાલી કરી સરકારી ખર્ચે દિવાળીની ઉજવણી શરૂ કરાવી હતી. આપણી સરકારો ઉજવે તેમાં શી નવાઈ?
દૂધમાં સાકર નહીં પરંતુ ચોપડા જોડે ચોપડો મિલાવી લે તેવા આપણા ચતુર વેપારીઓ.
ગુજરાતી બેસતું વર્ષ માત્ર નવા વર્ષની શરૂઆત નથી, પરંતુ ગુજરાતની સહઅસ્તિત્વ, પરસ્પર સ્વીકાર અને વેપારી કુશળતાની આગવી સંસ્કૃતિનું પ્રતિબિંબ છે.
વીર નિર્વાણ સંવત અને વિક્રમ સંવત વચ્ચે 470 વર્ષનો તફાવત છે. તે રીતે આજે પ્રારંભ થયો, વિક્રમ સંવત 2083 અને વીર સંવત 2553.
સર્વેને નૂતન વર્ષાભિનંદન અને સુખ-સમૃદ્ધિભર્યા નવા વર્ષની શુભકામનાઓ!
૧૦ નવેમ્બર ૨૦૨૬
0 comments:
Post a Comment