महा शिवरात्रि।

महा शिवरात्रि। ऋग्वेद के दो देव, एक तरफ़ इन्द्र और दूसरी तरफ़ रूद्र। इन्द्र का काम सहायक और रूद्र का विनाशक। इसलिए इन्द्र को सहाय के लिए प्रार्थना और रूद्र को विनाश न करने के लिए प्रार्थना। बुराई नाश के बिना कल्याण कैसे संभव है। इसलिए रूद्र का कल्याणकारी रूप बना शिव। इन्द्र आत्मा है, हमारी दश इन्द्रियों का स्वामी है। इसलिए स्वबल से प्रातिभबल से आगे बढ़ा जा सकता है। लेकिन उसके साथ दैवी कृपा जुड़ जाए, शिव जुड़ जाए, तो सोने में सुहागा। शिव को जोड़ने रात्रि चाहिए। सूरज के अस्त होने के बाद की रात्रि नहीं, अपने अंदर चल रही इन्द्रियों, मन, बुद्धि, चित्त, अहंकार की रात्रि। जब वे सब तिलमिलाना बंद करेंगे तब तो शिव प्रकाश नजर आएगा। “वहाँ नहीं सूरज, वहाँ नहीं चंदा, फिर भी रहत उजियारा, साधु अपना देश निराला।” साँस अंदर जा रही हैं, ठंडी है इसलिए चंद्र कहो। साँस अंदर से अंगारवायु मिलाकर बाहर आ रही है, गर्म है इसलिए इसे सूर्य कहो। अथवा बायें नथुने की साँस को चंद्र कहो और दाहिने की सूर्य। अथवा बायें को यमुना कहो और दाहिने को गंगा और दोनो के समतुलन को सरस्वती; फिर तीनों के संगम सुषुम्ना को पहचान कर संगम स्नान कर लो। सब का निशान शिव है। जब चंद्र भी न हो, सूर्य भी न हो, अर्थात् साँस के अंदर और बाहर आने जाने में pause-कुंभक हो, उस कुंभ पर ठहरना है, और इसे देखते देखते जब बारह उँगल लम्बी आवन जावन की साँसे हलकी होते होते हुए शांत हो जाए, नथुने पर रखी रूई भी न उडे, विचार और विचारों से रची दुनिया ग़ायब हो जाए, तब उस त्रिवेणी में कुंभ स्नान कर लेना। समाधि लाभ मिलेगा। आत्मा परमात्मा का योग होगा और प्रकट शिव रूबरू होंगे। शुभ महा शिवरात्रि। हर हर महादेव। 🙏🕉️ पूनमचंद महाशिवरात्रि २६ फ़रवरी २०२५

Read More

સિદ્ધરાજ જયસિંહ અને દાહોદનું છાબ તળાવ

સિદ્ધરાજ જયસિંહ અને દાહોદનું છાબ તળાવ મધ્યકાલીન ભારતના બે મોટા રાજ્યો ગુજરાત અને માળવાની દોહદ પર આવેલું દાહોદ શહેર મહત્ત્વનું વેપાર કેન્દ્ર છે. એક તરફ દધિમતી નદી જેના કાંઠે દધીચી ઋષિનો આશ્રમ જેણે ઈન્દ્રને અસુરો સામે વિજયી થવા વજ્ર બનાવવા પોતાનાં હાડકાંનું દાન આપેલું તેવા દાહોદ નગરની ઐતિહાસિકતાને પ્રાચીન ભારત સાથે જોડે છે. બીજી તરફ ગુજરાતના ચક્રવર્તી સમ્રાટ સિદ્ધરાજ જયસિંહને માળવા ચડાઈ વખતે પડાવ અને મુઘલીયા સલ્તનતનો સૌથી મોટા શહેનશાહ ઔરંગઝેબની જન્મભૂમિ તરીકે તેની મધ્યકાલીન ઐતિહાસિક મહત્તા દર્શાવે છે. પરેલ, ગંજ બજાર, ઝાયડસ મેડીકલ કોલેજ હોસ્પિટલ અને સિદ્ધરાજ જયસિંહ છાબ તળાવથી શોભતું વર્તમાન દાહોદ ગુજરાતમાં રેલવે, વેપાર, શિક્ષણ અને આરોગ્ય તથા પર્યટનનું પ્રમુખ પૂર્વીય કેન્દ્ર છે. આજે આપણે વાત કરીશું ગુજરાતમાં ચાલુક્ય (સોલંકી) શાસનની અને તેમણે દાહોદને ભેંટ કરેલ છાબ તળાવની. ગુજરાતમાં સોલંકી (ચાલુક્ય) વંશનું રાજ અપ્રતિમ શૌર્ય અને યશગાથાઓથી ભરેલું છે. ચાવડા શાસકને ઉથલાવી મૂળરાજે ઇસવી સન ૯૪૧માં ગુજરાતમાં ચાલુક્ય રાજની સ્થાપના કરેલ. અણહિલવાડ પાટણને રાજધાની બનાવી સોલંકી રાજાઓએ લગભગ ૩૦૦ વર્ષ (સન ૯૪૧ થી ૧૨૪૩) રાજ્ય કર્યું હતું. તેના શાસકોમાં કર્ણદેવ અને મન્નાદેવી (મીનળદેવી) નો પુત્ર જયસિંહ (સિદ્ધરાજ) અને તેના પછી આવેલ કુમારપાળ સવિશેષ સુપ્રસિદ્ધ છે. મહમૂદ ગઝનવીએ જ્યારે સન ૧૦૨૪-૨૫માં સોમનાથ મંદિર લૂંટ્યું જેની જાણ આપણને તો મહમૂદ ગઝનવીના ઈતિહાસકારો મારફતે થઈ, પરંતુ તે સમયે ગુજરાતમાં સોલંકી રાજા ભીમદેવ પહેલાંનું શાસન હતું. તેણે આક્રમણ બાદ મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર, રાણકી વાવ અને તેમના મંત્રી વિમલ શાહે આબુમાં દેલવાડાના શરૂઆતના દેરા બનાવેલાં. રાજા ભીમદેવના અવસાન પછી તેના પુત્ર ક્ષેમરાજે રાજ્ય શાસન પરનો પોતાનો અધિકાર જતો કરતાં નાનો પુત્ર કર્ણ રાજા બન્યો હતો. કર્ણદેવના લગ્ન કદંબ રાજ (હાલનું કર્ણાટક) જયકેશીની પુત્રી રાજકુમારી મયનલ્લા (મીનળદેવી) જોડે થયેલાં. તેમને એક પુત્ર થયો. પિતા જયકેશીની યાદ માટે મયનલ્લાએ તેનું નામ રખાવ્યું જયસિંહ. જયસિંહ જ્યારે નવ વર્ષનો હતો ત્યારે સન ૧૦૯૨માં રાજા કર્ણદેવનું અવસાન થતાં તેના પ્રસિદ્ધ મંત્રીઓ મુંજાલ મહેતા અને કાક દ્રારા મહત્વાકાંક્ષી રાણી મયનલ્લા (મીનળદેવી)ને કેરટેકર બનાવી જયસિંહને ગાદી પર બેસાડી દીધેલો. એવું કહેવાય છે કે કર્ણના અવસાનથી દુખી ક્ષેમરાજના વારસ દેવપ્રસાદે પુત્ર ત્રિભુવનપાલને નવા રાજાને સોંપી કર્ણની ચિતામાં ચઢી આત્મદાહ કરી મૃત્યુ સ્વીકારી લીધેલ. જો કે જયસિંહ તો બાળક હતો તેથી રાજકીય વારસ તરીકે ક્ષેમરાજનો હક મેળવવાની લડાઈમાં દેવપ્રસાદની હત્યા મીનળદેવીના પક્ષ દ્વારા થયાનું વધુ શક્ય જણાય છે. સિદ્ધરાજ જયસિંહે સન ૧૦૯૨ થી ૧૧૪૨ સુધી પચાસ વર્ષ રાજ કર્યું. શરૂઆતમાં માતા મીનળદેવી અને મંત્રી સાંતુ અને મુંજાલ મહેતાએ રાજ કારભાર ચલાવ્યો. પછી રાજા જયસિંહે પુખ્ત થતાં રાજ્યની દોરી પોતાના હાથમાં લઈ પોતાના અપ્રતિમ સાહસથી સૌરાષ્ટ્ર (જુનાગઢ), કચ્છ, માળવા જીતી લીધાં. બાર વર્ષ લાંબી લડાઈ પછી માળવા જીતથી (સન ૧૧૩૪-૩૫, વિક્રમ સંવત ૧૧૯૧-૯૨) તે અવન્તિનાથ બન્યો. ભીલ રાજા બર્બરિકનો વિજય એટલો મોટો ગણાયો કે તેણે બર્બરિક જિષ્ણુ ઉપાધિ ધારણ કરી સિદ્ધરાજ બિરુદ મેળવ્યું. તેના રાજ્યની સીમા ઉત્તરમાં તુરૂષ્ક, પૂર્વમાં ગંગાતટ, દક્ષિણમાં વિન્ધ્યાચલ અને પશ્ચિમમાં સમુદ્રતટ સુધી હતી. ગુર્જર ચક્રવર્તી ક્ષેત્રનો વિસ્તાર કબજે કરી તે ચક્રવર્તી સમ્રાટ બન્યો. ચાલુક્ય ચક્રવર્તી સમ્રાટ સિદ્ધરાજ જયસિંહને શાસનકાળ સુવર્ણયુગ કહેવાયો. તેના રાજ્યકાળમાં પ્રદેશનો રાજકીય, ભાષાકીય, સ્થાપત્ય અને સાંસ્કૃતિક વિકાસ થયો. વારાણસીથી ૧૦૦૧ બ્રાહ્મણોને તેડાવી પૂજા કરી તેણે દુર્લભરાયે બાંધેલ પાટણના સહસ્ત્રલિંગ તળાવનો પુનરુદ્ધાર કરી તેને મોટું કરી તેના કિનારે સહસ્ત્ર લિંગ સ્થાપી સહસ્ત્રલિંગ તળાવ બાંધ્યું. તળાવમાં પાણીના સોર્સ તરીકે સરસ્વતી નદીમાંથી વહેણ કાઢી તેને સહસ્ત્રલિંગ સાથે જોડી દીધેલ. સિદ્ધપુરના રૂદ્રમહાલયને પૂરો કરાવ્યો અથવા તેનો પુનરુદ્ધાર કર્યો. સિદ્ધપુરમાં તેણે પૂર્ણ કરેલ અથવા ફરી બનાવેલ રુદ્ર મહાલયે તેની ધાર્મિક કીર્તિ ચોદિશામાં ફેલાવેલ. માતાની યાદમાં બે તળાવ બંધાવ્યા અને માળવા ચડાઈ વખતે દાહોદનું છાબ તળાવ ખોદાવ્યું. રાજધાની પાટણનો શૈક્ષણિક, ધાર્મિક અને વ્યાપારિક વિકાસ સવિશેષ થયો. જુદા જુદા ધર્મોના વિદ્વાનોને રાજ્યાશ્રય મળ્યો. જો કે અભૂતપૂર્વ કીર્તિના ધણી ગુજરાતના આ નાથને જૂનાગઢની રાણી રાણકદેવી અને સહસ્ત્રલિંગ તળાવ ખોદતી ઉત્તર ગુજરાતની ઓડ કન્યા જસમાના મોહનાં ચારિત્ર્ય ડાઘ લાગેલા છે. તેને પુત્ર સંતાન ન હોવાના એક કારણ તરીકે લોકકથાઓએ તે ડાઘ જોડી રાખ્યા છે. સિદ્ધરાજ જયસિંહ તે વખતના આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક વિકસિત રાજ્ય માળવા જીત્યા એટલે માળવાના સાંસ્કૃતિક ઈતિહાસના પરિચયમાં આવેલાં. માળવાની લાયબ્રેરી અને ભાષા વિકાસને જોઈ તેને પણ ગુજરાતમાં પોતાના રાજ્યમાં ભાષા વિકાસની જરૂર લાગી. તે વખતના રાજમાં રાજા ક્ષત્રિય અને મંત્રી જૈન હતાં. જૈન મુનિ મહારાજાઓનું મુખ્ય દિનચર્યા શિંક્ષણ ઉપાસના રહેતી તેથી તેમને વ્યાકરણ અને પ્રાકૃત સંસ્કૃત ભાષાઓનો અભ્યાસ રહેતો. પરંતુ તે સમયે ગુજરાતનો પોતાનો કહી શકાય તેવો ભાષાકીય ગ્રંથ નહોતો. બીજી બાજુ માળવા રાજ ભાષા, ઈતિહાસ અને સાહિત્યના ગ્રંથોથી કીર્તિમાન હતું. જયસિંહને ભાષાકીય વિકાસમાં પોતાની કીર્તિ વધારવાનું સૂઝ્યું અને તેણે જૈન મુનિ હેમચંદ્રાચાર્યને આ કામ સોંપ્યું. આચાર્ય હેમચંદ્રનું મૂળનામ ચાંગદેવ હતું. તે ધંધુકામાં જન્મેલા. તેઓ જ્યારે આઠ વર્ષના હતાં ત્યારે જૈન આચાર્ય શ્રીદેવચંદ્રાચાર્યએ રમતાં બાળક ચાંગદેવની પ્રતિભા જોઈ તેમના ઘેર પધાર્યા. પિતા ચાચિગ યાત્રાએ ગયેલ તેથી માતા પ્રજ્ઞાવતી પાસેથી બાળકની માંગણી કરી. બાળકના પિતા બહાર હતાં તેથી માતાએ અધિકારનો પ્રશ્ન કર્યો પરંતુ જનસમુદાયનો અનુરોધ થતાં તથા પિતાની સંમતિ તેઓ આવેથી લઈ લેવાશે તેવી સમજાવટ કરતાં તેણે પુત્રરત્ન આચાર્યશ્રીને સોંપી દીધેલ. આચાર્યશ્રી બાળકને લઈ કર્ણાવતીમાં (અમદાવાદ) જૈનસંઘના આગેવાન ઉદયન મંત્રી પાસે રાખ્યો. ચાચિગ યાત્રાથી પરત આવી પુત્ર ચાંગદેવને જૈન આચાર્યને સોંપવાની ઘટનાથી દુઃખી થયો અને કર્ણાવતી પહોંચ્યો. ઉદયન મંત્રીએ ચાચિગને પોતાને ઘેર લઈ જઈ જમાડી રૂપિયા ત્રણ લાખ ધર્યા. પિતા ચાચિગે પોતાનો પુત્ર અમૂલ્ય હોઈ રૂપિયાને શિવનિર્માલ્ય ગણી સ્પર્શ પણ ન કર્યો પરંતુ પુત્રના ધર્મ વિકાસ અને ગુરૂપદની સંભાવનાનું મહત્ત્વ સમજી સંમતિ આપી તેથી ચાંગદેવનો દીક્ષા મહોત્સવ સંપન્ન થયો. આચાર્ય દેવચંદ્રે તેનું નામ સોમચંદ્ર રાખેલું જે આગળ જઈ હેમચંદ્રમાં પરિવર્તિત થયેલું. કહેવાય છે કે શિષ્ય હેમચંદ્રને તેમના ગુરુએ સુવર્ણ ગુટિકાનું જ્ઞાન નહીં આપેલું તેથી તેઓનો ગુરૂ સાથે ખટરાગ થયેલો. હેમચંદ્ર કલિકાલ સર્વજ્ઞ અને ત્રિકાળજ્ઞાની હતાં. રાજા સિદ્ધરાજ જયસિંહની આજ્ઞાથી હેમચંદ્રાચાર્યએ કાશ્મીરથી આઠ સંસ્કૃત વ્યાકરણ ગ્રંથો મંગાવ્યા. દેશ દેશાન્તરથી વ્યાકરણ શાસ્ત્રના નિષ્ણાતો તેડાવ્યા અને એક વર્ષમાં એક અભિનવ વ્યાકરણ ગ્રંથ રચ્યો જેનું નામ રાખ્યું ‘સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન’. ગ્રંથની શુદ્ધ પ્રતિ રાજકીય કોષમાં સ્થાપિત કર્યા બાદ ૩૦૦ લેખકોએ ત્રણ વર્ષ સુધી તેની પ્રતિઓ બનાવી જે તે સમયના ભારતનાં ૧૮ દેશોમાં અધ્યાપન માટે મોકલવામાં આવી હતી. રાજાને મન આ કામ એટલું મહત્ત્વનું હતું કે તેણે ‘સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન’ ગ્રંથને હાથી પર અંબાડીમાં સજાવી તેની નગરયાત્રા ફેરવેલ. સિદ્ધરાજને તેની પત્નીથી થયેલ એકમાત્ર પુત્રી કંચનાદેવીના લગ્ન પોતાના રાજકીય પ્રતિદ્વંદ્વી ચાહમાન (ચૌહાણ) રાજા અર્ણોરાજ જોડે કરી માળવા વિજયમાં મદદ મેળવી હતી. સિદ્ધરાજને પુત્ર સંતાન નહોતું તેથી પુત્રી કંચનાદેવીના પુત્ર સોમેશ્વરને મોસાળમાં રાખી રાજ્યના વારસ તરીકે તૈયાર કરી રહેલ હતો. સોમેશ્વરના આડે વિઘ્ન ન આવે તે માટે સોલંકી કુટુંબના તેના પિતરાઈ ત્રિભુવનપાળના પુત્ર કુમારપાળને હણવા તે તત્પર રહેતો પરંતુ કુમારપાળ વીસ વર્ષની ઉંમરથી ગુપ્ત થઈ ગયેલો. એકવાર જયસિંહ કુમારપાળને શોધતાં સ્તંભતીર્થ પહોંચેલો. પરંતુ હેમચંદ્રાચાર્યે સમયસૂચકતા વાપરી તેને સમાજભવનના ભોંયરામાં છૂપાવી દરવાજાને પુસ્તકોથી ઢાંકી તેનો જીવ બચાવેલો. સિદ્ધરાજ જયસિંહના મૃત્યુ પછી પાટણની ગાદી પર કુમારપાળે ત્રીસ વર્ષ રાજ કરતાં અને તેના પછી તેનો પુત્ર ગાદી પર આવતાં અને અજમેરની ગાદી પર અર્ણોરાજના મૃત્યુ પછી તેના પુત્રો-પ્રપોત્રોએ રાજ કરતાં સોમેશ્વરના નસીબમાં મોડી મોડી પણ છેવટે અજમેરની ગાદી આવી. રાજ્યના ગાદી વારસ તરીકે તેને પાટણથી તેડાવી ૧૧૬૯માં અજમેરનો રાજા બનાવવામાં આવ્યો હતો. સોમેશ્વરે આઠ વર્ષ રાજ કર્યું પરંતુ ગુજરાતના સોલંકી રાજા ભીમ-૨ સાથેના યુદ્ધમાં સન ૧૧૭૭માં તેનું મરણ થતાં તેનો પુત્ર પ્રસિદ્ધ રાજા પૃથ્વીરાજ-૩ ચૌહાણ રાજા બન્યો જેણે આગળ જતાં મહમૂદ ઘોરીને તરાઈના યુદ્ધમાં પહેલાં ૧૧૯૧માં હરાવ્યો અને પછી ૧૧૯૨માં તેનાથી હાર્યો અને માર્યો ગયેલ. સિદ્ધરાજનું જયસિંહનું મૃત્યુ સન ૧૧૪૨માં (સંવત ૧૧૯૯)માં થતા અને તેને પુત્ર સંતાન ન હોવાથી કોને રાજા બનાવવો તે માટે મંત્રીઓનો પરામર્શ ૧૮ દિવસ ચાલેલો. મંત્રી દંડક, માધવ, સજ્જન, ઉદયન વગેરે સોલંકી રાજા ભીમદેવના વારસને રાજગાદી આપવાના પક્ષધર હોઈ ભીમદેવની બીજી પત્ની ભૂલાદેવીના વંશજ કુમારપાળનો પક્ષ મજબૂત થતાં ૧૮ દિવસના પરામર્શ પછી તેનું નામ ગુજરાતના નાથ તરીકે ઘોષિત થયું. હેમચંદ્રાચાર્યએ અગાઉ ભાખેલી તારીખ હતી તે સંવત ૧૧૯૯ના માગસર વદ ૧૪ના દિવસે પચાસ વર્ષના કુમારપાળનો રાજ્યાભિષેક થયેલો. કુમારપાળે ત્રીસ વર્ષ રાજ કર્યું (સન ૧૧૪૨-૭૨) તેમાંથી પ્રથમ સોળ વર્ષ શૈવ ધર્મના અનુયાયી તરીકે અને પાછળના ચૌદ વર્ષ જૈન ધર્મના અનુયાયી તરીકે રાજ કરેલ. હેમચંદ્રાચાર્યના પ્રભાવથી રાજ્યાભિષેકના સોળમાં વર્ષે (૧૧૬૦માં) શૈવની સાથે જૈન ધર્મ અંગીકાર કરતાં શાકાહારી બની પશુઓની કતલ રોકેલ. તે વખતે દર વર્ષે આસો માસની નવરાત્રિમાં રાજાની કુળદેવી કંટેશ્વરી દેવીના મંદિરે સાતમના દિવસે ૭૦૦ પશુ અને ૭ પાડા, આઠમના દિવસે ૮૦૦ પશુ અને ૮ પાડા અને નવમીના દિવસે ૯૦૦ પશુ અને ૯ પાડાની બલિ ચઢાવવામાં આવતી. કુમારપાળે જૈન શાસન સ્વીકારતા તે બંધ કરાવી. કુમારપાળે સોમનાથના શિવમંદિરનો પુનરુદ્ધાર કરેલો અને તેના રાજ્યકાળમાં રાજ્યમાં એક હજાર ચારસો જેટલાં જૈન મંદિરો નિર્માણ પામ્યાં હતાં. કુમારપાળ વયોવૃદ્ધ થતાં રાજ્યનો કારોબાર મંત્રીઓ સંભાળતા તેથી પુત્ર અજયપાલે બળવો કરી રાજા બની ગયેલ અને ૮૦ વર્ષના પિતા કુમારપાળને ઝેર આપી મારી નાંખેલ. પછીથી સોલંકી વંશ ભીમદેવ બીજા સુધી ચાલ્યો અને તે પછીના રાજાઓ નબળાં પડતાં મંત્રી ભાઈઓ વસ્તુપાલ અને તેજપાલ તથા ધોળકાના મંડલેશ્વર વીર ધવલ અને તેનો પુત્ર વિસલદેવ રાજ ચલાવતાં. છેવટે ૧૨૪૩માં ગુજરાતની ગાદી પર બેસી વીર ધવલ વાઘેલાએ વાઘેલા વંશની સ્થાપના કરેલ. તેમના મંત્રી વસ્તુપાલ અને તેજપાલ ભાઈઓએ દેલવાડાના પ્રસિદ્ધ દેરા બંધાવેલ. ગુજરાતમાં વાઘેલા વંશનું રાજ ૬૦ વર્ષ જ ચાલ્યું અને સન ૧૩૦૪માં વાઘેલા રાજા કર્ણદેવ અલ્લાઉદ્દીન ખિલજીના લશ્કર સામે માર્યો જતાં મુસ્લિમ રાજની સ્થાપના થયેલ. કર્ણદેવે પહેલાં હારી પત્ની કમલાદેવી અલ્લાઉદ્દીનના હરમમાં ગુમાવી અને બીજી વાર હારી મૃત્યુ પામી પુત્રી દેવલદેવીને તેના પુત્ર ખિજરખાનના હરમમાં ગુમાવી. પછીથી ખિજરખાનની હત્યા થતાં દેવલદેવીએ બીજા બે હરમમાં પોતાનો દેહ પતન કરવો પડ્યો હતો. સિદ્ધરાજના રાજ સમયે ઈસ્લામની અસર ભારત તરફ આવી ગઈ હતી અને અરબી સમુદ્રના કિનારે વસેલા પ્રદેશોમાં વિશેષ હતી. ધર્મ પ્રચાર માટે મુસ્લિમ ઓલિયાઓ ભારત તરફ આવી રહ્યા હતાં. એ વખતે ભારત દેશ અઢાર જેટલા રાજ કેન્દ્રો અને શૈવ, વૈષ્ણવ, નાથ, શક્તિ, જૈન, બુદ્ધ વગેરે ધર્મો-સંપ્રદાયોમાં વિભાજિત હતો. ગુરૂ પરંપરાનો મહિમા હતો તેથી જેટલાં ગુરૂ તેટલાં વાડા હતાં. મુસ્લિમ ઈતિહાસકારની નોંધ મુજબ સિદ્ધરાજ જયસિંહની સર્વધર્મસમભાવની નીતિને કારણે એકવાર જ્યારે ખંભાતમાં કોમી તોફાનોમાં મસ્જિદ તોડવા અને ૮૦ મુસલમાનોની હત્યાની ઘટના બની ત્યારે રાજ્ય તિજોરીમાંથી બલોત્રા મુસલમાનોને ₹૧ લાખ આપી મસ્જિદ ફરી બાંધવામાં સહાય કરેલ. તેના સમયમાં બે અનાથ અબ્દુલ્લા અને નિરૂદ્દીન કેરો ગયેલ અને ઈસ્માઈલી શિક્ષા લઈ આવી મિશનરી પ્રવૃત્તિઓ શરૂ કરેલ. અબ્દુલ્લાએ દાવત (આમંત્રણ) આપી ગુજરાતમાં શિયા વોરા કોમનો પાયો નાંખેલ. વોરા કોમે તો એવો દાવો કરેલ કે સિદ્ધરાજ જયસિંહે મુસ્લિમ ધર્મ અંગીકાર કરેલો અને કેટલાક વલી તેના વંશજ હતાં. એક બીજી કિંવદંતી મુજબ નાથ સંપ્રદાયના બે સાધુ બાલમનાથ અને રૂપનાથ એકેશ્વરવાદનાં નવાં ધર્મથી આકર્ષાયા હતાં અને ધર્મ અભ્યાસ માટે અરબસ્તાન ગયેલાં અને પાછા ફર્યા ત્યારે અબ્દુલ્લા અને નુરૂદ્દીન નામ ધારણ કરી શિયા ઈસ્માઈલી સંપ્રદાયના પ્રચારમાં લાગી ગયેલ. મુસ્લિમ હવાલો તો રાજ સિદ્ધરાજ સોલંકીએ છેલ્લા દિવસોમાં મુસ્લિમ ધર્મ અંગીકાર કર્યાનો દાવો કરે છે. પરંતુ શક્ય છે કે રાજાના મંત્રી ભારમલે મુસ્લિમ ધર્મ અંગીકાર કરેલો અને તેમને અનુસરી તેમના વેપારી સમાજે ધર્મ પરિવર્તન કરતાં મુસ્લિમ વોરા સમાજનો ઉદય થયો હતો. ખંભાત, પાટણ, સિદ્ધપુર, ભરૂચ અને દાહોદ જેવા વેપારના ધમધમતા કેન્દ્રો પર તેમનો દબદબો અને એક હજાર વર્ષથી જળવાઈ રહેલી સમૃદ્ધિના મૂળમાં સિદ્ધરાજ સોલંકીનું શાસન હતું તેની નોંધ લેવી રહી. એવો જ બીજો દાવો સતપંથી કરે છે કે સિદ્ધરાજ જયસિંહ પીર સદગુર નૂરના પરંપરામાં વટલાયા હતાં. જો કે આવી કોઈ નોંધ હેમચંદ્રાચાર્ય સાહિત્ય કે અન્ય હિંદુ ઈતિહાસકારોની નોંધમાં મળતી નથી તેથી નવા નવા બનેલા લઘુમતી સંપ્રદાયમાં લોકોને આકર્ષવા રાજા વટલાયાની વાત પાછળથી ઉમેરાયેલી જણાય છે. સિદ્ધરાજ જયસિંહ ચુસ્ત શૈવ તરીકે રૂદ્ર મહાલયનું નિર્માણ સંપન્ન કરી મૃત્યુ પામેલ. સન ૧૧૩૪-૩૫માં માળવા ચડાઈ વખતે જયસિંહની સેનાનો પડાવ બંને રાજ્યની હદ પર આવેલાં શહેર દાહોદ (દોહદ) પર હતો. યુદ્ધ લાંબુ ચાલેલું તેથી સેનાએ પડાવમાં બેસાડી જમાડે રાખવી કે કોઈ રાજાને પોસાય નહીં. વળી સેના માટે અનાજ પાણીની વ્યવસ્થા કરવી પણ જરૂરી છે. તેથી જયસિંહે સેનાને તળાવ ખોદવાના કામમાં જોતરેલી. કહેવાય છે કે જયસિંહની સેના એટલી મોટી હતી કે દરેક સિપાહીએ એક એક છાબ માટી ખોદી ત્યાં તો આખું તળાવ ખોદાઈ ગયેલું. સિદ્ધરાજ જયસિંહની સેનાની વિશાળતા દર્શાવવા આ અતિશયોક્તિ અલંકાર હોઈ શકે પરંતુ દાહોદનું છાબ તળાવ માળવા જંગ જીતવા નીકળેલી સિદ્ધરાજ જયસિંહની સેનાએ દાહોદમાં પડાવ નાંખ્યો ત્યારે સન ૧૧૩૪ માં ખોદાયું હતું. ગુજરાતના સોલંકી અને માળવાના પરમારો વચ્ચે ખૂબ લાંબા સમયથી ચાલતી લડાઈમાં સોલંકીઓની જીતથી ગુજરાતનો નાથ અવન્તિનાથ બન્યો અને તેના રાજ્યના સીમાડા ગંગાતટ સુધી વિસ્તર્યા હતાં. શહેરની જમીનો મોંઘી અને સરકારી એટલે નધણિયાતી તેથી જમીનોના દબાણ અને ગેરરીતિઓના કિસ્સા ક્યારેય ન અટકે. દાહોદનું છાબ તળાવ ગુજરાતના સુવર્ણ યુગ એવા સોલંકી રાજની ધરોહર છે. તેના કિનારા કાચા તેથી જેમ જેમ શહેરનો વિકાસ થતો ગયો તેમ તેમ તળાવ પૂરાતું ગયુ્ં. પહેલાં દાહોદમાં પંચમહાલ જિલ્લા અંતર્ગત મદદનીશ-નાયબ કલેક્ટરની કચેરી હતી. તે અધિકારી દ્રારા શક્ય તેટલી નિગરાણી રખાય પરંતુ એક કડક અધિકારીની બદલી પછી ઢીલો આવે એટલે નગરપાલિકાનુ તંત્ર વળી પાછું ઠેરનું ઠેર થઈ જાય. દાહોદના નસીબે કેન્દ્ર સરકારની સ્માર્ટ સીટી યોજના આવી. તેમાં શહેરની પસંદગી થઈ. સ્માર્ટ સીટીના નાણાંમાંથી તળાવના કિનારા બંધાયા અને તળાવની મધ્યે અમદાવાદના કાંકરિયા તળાવની મધ્યે નગીનાવાડી છે તેવો બાગ વિકસ્યો અને આજે દાહોદનું સિદ્ધરાજ જયસિંહ છાબ તળાવ શહેરનું સૌથી મોટું આકર્ષણ છે. સવાર પડે એટલે ચાલીને તંદુરસ્તી ઝંખતા શહેરીજનોની તાલબદ્ધ ચાલના અવાજ અને સાંજ પડે એટલે બાળકોને રમવાં લઈ આવતાં દંપતીઓની ચહલપહલ અને બાળકોની કલશોરથી તળાવ ગુંજી ઉઠે છે. દાહોદમાં મેડીકલ કોલેજ હોસ્પિટલ બનવાથી આ વિસ્તારની આરોગ્ય સેવાઓમાં મોટો સુધારો આવ્યો છે. સ્પેશિયાલિસ્ટ સેવાઓ માટે વડોદરા પર આશ્રિત દાહોદ હવે આરોગ્ય ક્ષેત્રે સ્વનિર્ભર બની રહ્યું છે. દાહોદના મદદનીશ કલેક્ટર અને સબ ડીવીઝનલ મેજિસ્ટ્રેટ તરીકે (૧૯૮૭-૮૯) છાબ તળાવને દબાણોથી રક્ષવા, અધિક મુખ્ય સચિવ શહેરી વિકાસ તરીકે દાહોદને સ્માર્ટ સિટી બનાવવા (૨૦૧૬) અને અધિક મુખ્ય સચિવ આરોગ્ય તરીકે દાહોદને મેડિકલ કોલેજ હોસ્પિટલ આપવાં (૨૦૧૮) ગુજરાત સરકારે મને પ્રમુખ ભૂમિકા આપી તેનો અહોભાવ રહ્યો. દાહોદ મને યાદ કરે કે ન કરે, મારી IAS તરીકેની નોકરીના પ્રથમ પોસ્ટીંગ તરીકે દાહોદનું સ્થાન અમારા જીવનમાં ચિરસ્મરણીય છે. પૂનમચંદ પરમાર (IAS:1985) પૂર્વ અધિક મુખ્ય સચિવ, ગુજરાત સરકાર

Read More

Sanatana

Sanatana Sanatana refers to eternal and dharma which holds. The Dharma which holds the eternality is Sanatana Dharma. Whatever is born in this universe dies and whatever is created destroys (change form). But one thing amongst them is eternal, which is neither born nor die; that is the awareness; universal awareness as God and individual awareness as jeeva is eternal. The religions, the darshana believes in that eternality of the existence is known as Sanatana Dharma. Lord Krishna refers Sanatana in Gita (2.24) अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च | नित्य: सर्वगत: स्थाणुरचलोऽयं सनातन: || The soul is unbreakable and incombustible; it can neither be dampened nor dried. It is everlasting, in all places, unalterable, immutable, and primordial. But to experience the eternality of true self by the human mind it has to cultivate and possess certain qualities. Each individual has to therefore to live a life of righteousness to remove impurities of heart and mind. To see eternality in all creatures, one has to walk on right path. Manusmriti (4.138) tells सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात्, न ब्रूयात् सत्यम् अप्रियम् । प्रियं च नानृतम् ब्रूयात्, एष धर्मः सनातन: ॥ One should speak what is true one should speak what is pleasant. One should not speak what is true if it is not pleasant nor what is pleasant if it is false. Buddha’s Dhammapad doctrine is, न हि वेरेण वेराणि सम्मन्तीध कुदाचनम् । अवेरेण च सम्मन्ति एस धम्मो सनन्तनो ॥ The exhortation is not to return hatred for hatred but to conquer it by loving-kindness (absence of hatred). To speak truth and remove hatred from each others heart is eternality of Indian Dharma. But the dispute comes when the kuldharma of varnashrama is called Sanatana. Gita 4.13 explains, चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः। तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम्।। The four categories of occupations were created by Me according to people's qualities and activities. But when it comes to BG 1.39 कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः । धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥ With the destruction of the dynasty, the eternal family tradition is vanquished, and thus the rest of the family becomes involved in irreligion. The kula and kuladharma indirectly promotes Varna by birth. The eternality of awareness in the form of God and Soul as pure consciousness fall into the divisions of human bodies and minds; into superior-inferior, above-below by birth. This generates hatred amongst the Indians and the glorious thought of eternality of life gets killed by the orthodoxy. Let’s accept the Sanatana as oneness of all in the universe and discard the inequality and discrimination created by humans by birth. न हि वेरेण वेराणि सम्मन्तीध कुदाचनम् । अवेरेण च सम्मन्ति एस धम्मो सनन्तनो ॥ The exhortation is not to return hatred for hatred but to conquer it by loving-kindness. Punamchand 18 February 2024

Read More

पवित्र स्नान।

पवित्र स्नान  

श्रद्धावानम् लभते ज्ञानं, संशयात्मा विनश्यति। जहाँ ह्रदय की श्रद्धा जुड़ी हो वहाँ बुद्धि के तर्क का कोई काम नहीं। 

गंगा के तट पर ६० करोड़ लोग रहते है। फिर भी जो प्रयागराज आए उसमें ७०-८० प्रतिशत उसी तट के वासी थे। बिहार और झारखंड का एक एक गाँव आया होगा। मैंने एक बिहारी परिवार को पूछा कि गंगा आपके गाँव के बगल से बहती है और इस संगम का जल वहीं को आता है फिर भी यात्रा का कष्ट सहन कर, यहाँ ३०-४० किलोमीटर पैदल चल, खर्चा कर क्यूँ आए? उन्होंने बताया, यहाँ त्रिवेणी संगम है। गंगा यमुना के साथ गुप्त सरस्वती है। सरस्वती के स्थान पर स्नान करने से हम पवित्र हो जाएँगे। बस श्रद्धा का सवाल है। 

जिस दिन अमावस्या के हादसे से ३० लोगों की जान गई उस के दूसरे दिन हम पहुँचे थे। उस सुबह जब हम चाय के लिए झाँसी से आगे चित्रकूट की ओर एक गाँव रूके तो दुकान की अनपढ महिला ने पूछा कि लोग मर रहे हैं फिर भी आप लोग क्यूँ जा रहे है? आपके घर वही पानी आता है। गंगा का पानी दरिया में जाता है, सूरज इसे उठाता है और बादल बन बरसता है। किसी के पास कोई जवाब नहीं था। 

महत्वपूर्ण बात है पवित्रता की। वह ज्ञान के स्नान से आएगी अथवा गंगा स्नान से। जो भी देहात से आए, डुबकी लगाकर कुछ अच्छा करने और किसी का बूरा न करने का संकल्प लेकर गये। अगर घर बैठे सबकी भलाई की सोच लेकर चल रहे हैं तो गंगाजी का स्नान हो रहा है। गंगा स्नान मस्तक पर करना है जहाँ मेरा-तेरा, ऊंच-नीच, बड़ा-छोटा, अमीर-गरीब इत्यादि मैल भरा हुआ है। 

मैल मिटाना मुख्य है। चाहे प्रयागराज जाकर मिटाओ अथवा घर में नहाकर। मन का पवित्रीकरण नहीं हुआ तब तक सब व्यर्थ है।

पूनमचंद 

१९ फ़रवरी २०२४

Read More

रबाब का हुनैद।

रबाब का हुनैद। 

८७ साल की महिला रबाब मेरे दोस्त हुनैद की माँ है। उनका मायका भी दाहोद और ससुराल भी दाहोद। उनके पति नजमुद्दीन प्रिंटिंग की एक छोटी दुकान पर तीन बेटे और एक बेटी समेत पाँच लोगों का गुज़ारा करते थे। दंपति का मन ख़ुदा की बंदगी में तल्लीन और रबाब जी ने बचपन में अरेबिक पढ़ना सीखा था इसकी मदद से क़ुरान की आयतें पढ़ते पढ़ते कंठस्थ कर दी थी। दिन की पाँच नमाज़ पढ़ना और रमजान के रोज़े रखना वह कभी चूकी नहीं थी। एकाध बार तो रबाब के महिने के साथ तीन महीने के रोज़े किये थे। बाद में हमेशा बिना चूके हर साल पूरे महिने रमजान के रोज़े बंदगी के साथ पूरा करना कभी चूकीं नहीं थी। आज भी इस उम्र में जब घूँटने थके हैं वह अपनी दिन की पाँच नमाज़ और रमजान के रोज़े नहीं चूकेंगी।

उनकी बेटी ज़बीन सहज एनजीओ के द्वारा गरीब आदीवासी परिवारों को स्वरोजगार हुनर सीखाकर उनकी आर्थिक उन्नति करने में जुटी हुई है। दंपति ने तीन बेटों ने शादी की इसलिए तीन बहुएँ, बच्चे समेत नजमुभाई का परिवार हर्ष उल्लास से अपना गुज़र कर रहा था। बड़े बेटे हुनेद को अधिकारीयों दोस्ती करने का शौक और अपने मिलनसार स्वभाव से इसे निभाना जानता था। अपनी एक प्रोपरायटी फर्म बनाकर उसने धीरे-धीरे कर रेलवे से छोटे मोटे काम का टेंडर लेकर गुणवत्तापूर्ण काम पूरा कर अपनी साख बढाई थी ओर अपने परिवार की आर्थिक स्थिति में सुधार लाया था। छोटे भाई अब्बास और आमीर, पिता और बड़े भाई हुनैद की छत्रछाया में खुश थे। २०२० कॉविड का क़हर आया और उनकी हँसी ख़ुशी की ज़िंदगी को किसी की नज़र लग गई।। परिवार में नजमुभाई, रबाब और हुनेद सहित छह लोग कॉविड की चपेट में आ गए। नजमुभाई की उम्र ८० उपर थी।वह बुख़ार और बेचैनी को समझें न समझे तब तक बिस्तर से उठ नहीं पा रहे थे। रबाब भी बुख़ार से कमजोर पड़ने लगी। इतने में बेटे हुनेद को बुख़ार ने पकड़ लिया। सब डर गए। चारों और कॉविड का डर बना हुआ था। दाहोद में मेडिकल कॉलेज और हॉस्पिटल था लेकिन नया बना था इसलिए लोग अच्छे इलाज के लिए बड़ौदा जाते थे। हुनेद भी बड़ौदा गया और एक प्राइवेट हॉस्पिटल में भर्ती हो गया। हॉस्पिटल को कॉविड के प्रोटोकॉल और इलाज का कोई अच्छा तजुर्बा नहीं था। सब एक दूसरे को पूछते थे और ऑक्सीजन लेवल गिरते ही मरीज़ को वेंटिलेटर पर चढ़ा देते थे। इस तरफ़ दाहोद में बूढ़े नजमुभाई और रबाब को दाहोद सरकारी अस्पताल में भर्ती करवाया और वहाँ बड़ौदा में हुनेद वेंटिलेटर पर चढ़ा। २८ जुलाई २०२० के दिन नजमुभाई की मौत हो गई और ५ अगस्त २०२० कि दिन हुनेद खुदा को प्यारा हो गया। हुनैद घर की चमकती दमकती रोशनी थी। उसके आने से घर में जान आ जाती थी। वह गया तो घर की जान ही निकल गई। माँ रबाब कॉविड के सामने लड़ी और कुछ दिन अस्पताल में रहकर बचकर वापस घर आई लेकिन सब फना हो गया था। रब के सामने किसकी चली है? खुदा की मर्जी मानकर अपने आपको और बचे घरको सँभाला लेकिन उसकी आँखे आज भी आँसू से नम रहती है। कुछ दिन पहले हँसी ख़ुशी में खेलता परिवार दो बड़े इन्सान के गुज़र जाने से अचानक निराश्रय हो गया। हुनैद की पत्नी नफ़ीसा शून्य सी हो गई। कुछ महिने एकांत रही फिर अपने आपको रब की इबादत में मोड़ लिया। नमाज़, रोज़े, इराक़ इमाम मस्जिद की ज़ियारत में रत वह जैसे इस दुनियादारी से अलग हो गईं। 

नजमुभाई के दो बेटे अब्बास और आमीर ने अपना व्यवसाय और परिवार की प्रिंटिंग और स्टेशनरी दुकान को सँभाला लेकिन इधर हुनैद का बड़ा बेटा हुसैन अपने पिता से व्यापार सीख ही रहा था और यूँ अचानक पिता और दादा का छत्र चले जाने से अकेला हो गया। उसको कौन सँभालता, उसे तो माँ, दादी, दो भाई सहित परिवार को सँभालना था। हुनैद के अस्पताल के बील के ₹१३ लाख और बाक़ी आर्डर पूरा करने पैसे जुटाने में लगना था। बड़ा होना ही पड़ा। कुछ राशि बैंक में जमा थी लेकिन कुछ प्रक्रिया के बाद मिलनी थी। वह हिम्मत नहीं हारा। माता के गहने गिरवी रखकर समाज के फंड से कुछ उधार लिया और फिर धीरे-धीरे कर छह आठ महिने में परिवार को पटरी पर लाया। इधर हुसेन की बीवी मरियम सास और दादी सास को खुश रखने के प्रयास में लगी। हुसैन की बेटी रूकैया दादा हुनैद की चहेती थी। बेटा अलीअसगर भी दादा हुनैद की याद को जोड़ उनकी दूसरी पुण्यतिथि के दिन जन्मा। दोनों बच्चे दादी और परदादी को अपने बचपन से प्रसन्न करने में लग गए। मुस्तफा और उसका परिवार और किनाना भी जुड़े। किनाना की पढ़ाई अभी बाक़ी है। दुःख कुछ कम ज़रूर हुआ लेकिन हुनैद की कमी जैसे पूरी नहीं हुई। 

मुझे आज भी ऐसे लगा की हुनैद मेरे आने की ख़बर सुनकर सब काम छोड़ दौड़ के आएगा। मेरे उज्जवल धवल को अपने स्कूटर की सवारी से दाहोद की सैर कराएगा और मेरे लिए एक अच्छा सा पान ले आएगा। हमने उसकी कब्र पर श्रद्धांजली के फूल चढ़ाये और प्यारे हुनैद को याद कर ग़म मनाया। जानेवाला अब कभी नहीं आएगा लेकिन उसकी याद कभी नहीं जाएगी। अलविदा यार! 

 पूनमचंद 

 दाहोद 

 १६ फ़रवरी २०२५

Read More

American Yellow (Neck) Tie

American Yellow (Neck) Tie.

I had a small job running at the Secretariat in Gandhinagar. Seeing each other, we were also preparing for competitive exams to secure higher positions. In this context, passing the State PSC exam with top marks boosted my confidence, and I filled out the UPSC form. I remained inactive for a few months, but news of a fellow passenger getting selected sparked a surge of energy in me. I increased my focus on studies and, for the first time, selected in IRS and in second, conquered the IAS.

August 1985 arrived, and it was time to go to Mussoorie. No one at home was happy. Some didn't understand, and my parents were sad to see their son go far away. My mother even said, "Two of my joys will be gone—one, my son, and the other, his salary." My mother was the finance minister of the house. In 1984, due to the Ahmedabad textile mill crisis, the mill closed, leaving my father and elder brother unemployed. Everyone came to drop me off at the railway station. I had bought a bag for the journey. In the bag, I packed three sets of clothes, a bedsheet, a sweater, and a yellow tie given to me by an American friend. My father had bought a Raymond woolen shawl to protect me from the cold. I had confirmed a non-AC three-tier train ticket to Delhi under the government quota. I had a few hundred rupees left from my last salary in my pocket. From Delhi, I took a bus to Dehradun and then another bus to Mussoorie. After a 36-hour journey, when I reached the academy, completed the registration, and settled into my room at Narmada Hostel, I finally felt at peace.

Everything here was new and fresh. The Himalayan hills, valleys, atmosphere, the academy, and fellow trainees—all were awe-inspiring. The first assembly was held at Sardar Patel Hall, followed by training in class blocks and counselor groups. Gradually, everyone adapted to the academy's routine and the world of walks on Mall Road. Some would indulge in their own fun as soon as the weekend arrived. The taste of the mess food could be guessed by looking at the faces of those returning from it.

Here, we were being informed about what to wear and what not to wear, and when. To appear formal, I went to Sadiq Tailor and got a closed-collar suit stitched. A fellow trainee from Punjab, who was fair-skinned and plump, never wore anything other than a three-piece suit. Seeing many fellow trainees dressed up in suits and ties, one day I felt like wearing my American tie. The American tie was quite wide, and my neck was thin and short. Somehow, I managed to tie a double knot, but my neck seemed to disappear, and the yellow tie's knot stood out prominently. That day's first class was in Counselor Shri B.P. Kothiyal's room. During the class, a fellow trainee, Sujata, couldn't stop laughing at me. I kept looking at her and then at my tie. I don't know why, but I felt she was laughing at the large tie hanging on my small neck. As soon as the break came, I went to my hostel room and threw off the yellow tie. After that, throughout the foundation course, whenever I needed to wear something formal, I stuck to the closed-collar coat but never dared to look at that American tie again.

Punamchand  

February 8, 2025

Read More

Mahakumbh 2025

Mahakumbh 2025

As soon as the name "Kumbh Mela" is mentioned, the image of a grand collective holy bath immediately comes to every Indian’s mind. Taking a dip in the Kumbh is a cherished dream for every Hindu. Although it is just water from a flowing river, which one can bathe in at any time, this festival holds immense significance due to its connection with celestial alignments, making it uniquely popular.

The term "Kumbh" (pot) symbolizes a gathering. Our ancestors counted 45 stars in the Aquarius constellation and linked the Sun’s transition into Aquarius from Makar Sankranti, creating a grand 45-day festival. This festival traces its roots to the mythological tale of the churning of the ocean by gods and demons, where the pot of nectar (Amrit Kumbh) was left open, and wherever its drops fell became the sites of the Kumbh Mela. The spiritual structure of Hinduism in India includes Shankaracharya's four Peethas, the 51 Shakti Peethas of Sati, and grand festivals like the Kumbh Mela.

Past Experience of Kumbh Mela (1987) & Present Journey

In 1987, as part of administrative training, we were sent to the Haridwar Kumbh Mela. Our focus then was on managing the massive influx of pilgrims—ensuring smooth transportation, accommodation, food, sanitation, security, traffic control, and more. Even a small administrative lapse could lead to major chaos.

After 38 years, an unexpected opportunity arose to attend the Mahakumbh in Prayagraj this year. This time, rather than an administrative perspective, my focus was on the millions of people—elderly, young, women, and children—walking towards their spiritual goal.

Though the Kumbh Mela has been celebrated for centuries, modern India, especially in the 21st century, has amplified its reach through technology and social media. The growing economy allows for greater participation, and with each event, the government administration learns from past experiences, ensuring smoother execution. However, any unfortunate incident leads to widespread criticism.

This year, the number of visitors to Prayagraj Mahakumbh far exceeded expectations, largely due to extensive publicity. I kept following every update in newspapers and on social media. My son suggested we go when airfares were low, but the sheer scale of the fair made me hesitant. Later, as airfares skyrocketed fivefold, I learned about a Gujarat government Volvo bus service, which reignited my desire to go. The package offered a 4-day, 3-night trip covering 2,500 km for just ₹8,200, including accommodation. My wife agreed, and a quick phone call secured our seats. On January 27, the idea was born; on January 28, tickets were booked; and by January 29 morning, we were on our way with minimal luggage—two pairs of clothes, some woolens, and essentials in two shoulder bags.

The Journey Begins

The Volvo bus had 46 travelers—26 men and 20 women, a mix of young and elderly. The journey was lively, with girls leading games and antakshari (musical rounds). The bus floor turned into a play area, and soon, bhajans (devotional songs) mixed with film songs.

Breakfast was at Shamlaji, lunch on the Udaipur Highway at Krishna Raj Hotel, featuring Dal Baati Churma and Sabzi Roti. Dinner plans changed from a ₹600-per-person resort meal to a simple ₹200 meal at a roadside dhaba, offering piping hot Aloo Matar Sabzi, Dal, Rice, and buttered Rotis. By night, we reached our stay—a beautiful resort arranged by the Gujarat government, with accommodations comparable to a four-star hotel.

The next day, after an early breakfast, the bus continued via Jhansi and crossed Chitrakoot by noon. Due to heavy traffic, we couldn't stop at Chitrakoot. Eventually, a roadside tea stall provided snacks—samosas, mathris, and tea. By evening, we reached Prayagraj.

The Kumbh Experience

The Amavasya (new moon) night tragedy, where 30 people were trampled to death, had made authorities stricter. Vehicles were parked far from the main area, and pedestrian movement was closely monitored. Our bus stopped at Jasra Underpass, about 20–24 km from our destination. Local youths were offering scooter rides for ₹300-500, but before we could negotiate, police dispersed them.

We began walking, joining thousands of villagers—women carrying loads on their heads, men with bags on their shoulders, and groups moving like a river towards the holy confluence. On one side flowed the actual river, and on the other, a human tide of devotion. Some managed to board a UP Roadways bus but soon encountered a traffic jam. Walking proved faster. By 11 PM, our group reached Sector 6, where the Gujarat government had arranged excellent accommodation, with optional Pav Bhaji available for purchase.

The next morning, we set off for the Sangam Snan (holy dip). Luckily, we received assistance and reached Sector 24, where well-maintained tent accommodations awaited us. A liaison officer welcomed us, sharing our location and inquiring about dinner preferences. Our tent was neat, with three beds, warm blankets, and even a room heater. Dinner included Aloo Gobhi Matar Sabzi, Phulka Roti, Dal, and Rice, making for a satisfying meal before a late-night walk along the Yamuna banks. The entire area was well-lit, with spotless cleanliness, drinking water posts every 100 feet, and public toilets at regular intervals. Lost-and-found announcements, mostly for children and women from Bihar, Jharkhand, Eastern UP, and Bengal, filled the air.

At 4 AM, I woke up, freshened up, and meditated before heading to the riverbank. With some good fortune, we got seats on a VIP boat alongside a High Court judge’s family. As the boat sailed towards Sangam, the morning mist surrounded us, and Siberian gulls soared around, adding to the divine atmosphere. We took a dip at Sangam, offered prayers, and then, in a spontaneous decision, crossed the river in waist-deep water to visit the Akharas (monastic camps). My wife, clad in her pants, joined the walk. With a shoulder bag and upper garments intact, I waded through, making for an amusing sight.

Exploring the Akharas

The Pipa (floating) bridge led us to the Akhara areas, where saffron-colored gates, banners, and flags adorned each camp. From Shankaracharya Peeth to Niranjani, Juna, and Aghori Akharas, every sect had its own space. We met our acquaintance, Kalyandas Maharaj of Amarkantak, who insisted we stay for Prasadi (holy meal). The food—Halwa, Kachori, Matar Usal, and Rasgulla—was divine, especially the Kachori, the tastiest I’ve ever had.

The return journey was long and tiring. Struggling to find transport, we walked, grabbed a local snack, and finally reached our bus at 1 PM. By 2:30 PM, we left Jasra. Unlike the lively onward journey, the return was silent, with exhausted travelers dozing off.

After brief stops at Chitrakoot and a family restaurant for dinner, we reached Mewar Resort past midnight. A refreshing morning bath and a delightful breakfast of Pakoras, Upma, Poha, Fruits, Tea, and Coffee brought smiles back.

Three days earlier, we had left Ahmedabad at 7 AM, and now, after a successful Sangam Snan at the Mahakumbh, we were returning home, deeply grateful to the Gujarat government, its transport services, and tourism team for this unforgettable experience.

Punamchand 

1 February 2025

Read More